\NormalFont\ShortTitle{Agoago Podo}

{\MT PROVERBS

\par }{\MTB Di Beebaa Agoago Podo

\par }{\IMT Di haga modongoohia:

\par }{\IM {\BK{Di Beebaa Agoago Podo}} la di beebaa agoago daumaha mo nia agoago o di mouli humalia o tangada. Nia agoago aanei ne hihi gi nia helekai agoago mo nia helekai agoago podo. Di baahi damana e helekai i nia mouli o nia daangada ala e mouli ai. E daamada gi di haga langahia dela e hai boloo,
{\BK{“Di haga madagu o Dimaadua la go di hagamau o di kabemee.” (1.7)}} Nomuli ga helekai i di mouli daumaha, mo di hagamaanadu dela e tau anga, mo nia hangahaihai humalia. Nia agoago podo e logo aanei e hagi aga nia iloo o digau agoago o Israel, digaula e iloo di helekai i di mee tangada kabemee dela ma gaa hai i di gili nia haingadaa ala ma ga kila aga. Hunu helekai e helekai i di hagatau o di madahaanau, hunu helekai e helekai i di hai hegau donu gi nia bahihadu, hunu helekai e helekai i di buni o nia daangada, ge hunu helekai e helekai i di manawa hagakono o tangada. Nia helekai e logo e helekai i nia dahidamee o di manawa hila gi lala, manawa hagakono, helekai hagalabagau i di gili nia daangada ala e hagaloale, mo di manawa dahi gi o ehoo.

\par }{\IOT Di hagahonu di beebaa deenei:

\par }{\IO Di hagalaamua o di kabemee
{\IOR{(1.1—9.18)
}}

\par }{\IO Nia agoago podo o Solomon
{\IOR{(10.1—29.27)}}

\par }{\IO Nia helekai kabemee o Agur
{\IOR{(30.1—30.33)}}

\par }{\IO Nia hagadilinga helekai
{\IOR{(31.1-31)}}



\par }\ChapOne{1}{\PP \VerseOne{1}Nia agoago podo a Solomon, tama daane David, di king o digau Israel.\XREF{*}{{\XO 1.1: }{\XT{1-Kings 4.32}}}

\VS{2}Nia agoago podo aanei e hagamaamaa goodou gi modongoohia di kabemee mo nnelekai hagamaamaa, mo di iloo hagatau nnadinga o nia agoago haingadaa.

\VS{3}Nia agoago podo aanei e mee di aago goodou gii hai nia daangada e mouli kabemee, ge e mouli i lodo di tonu, di humalia mo di huudonu.

\VS{4}Nia agoago podo aanei e mee di hai tangada de kabemee gi kabemee, ge e mee di aago nia dama daane mo ahina gii hai digau e iloo nia mee.

\VS{5}Nia agoago podo aanei e mee di haga kabemee gi nonua digau ala gu kabemee, ge e mee di dagi digau ala guu lawa i nia kuulu,

\VS{6}gii mee ai digaula di modongoohia nia hadinga nngala o nia agoago podo, mo di iloo nia heeu ala e kila aga mai baahi digau kabemee.


\par }{\SH Nnelekai hagamaamaa gi nia dama daane
\par }
{\PP \VS{7}Di haga madagu o Dimaadua la go di hagamau o di kabemee. Nia daangada ala e de iloo nia mee, ginaadou hagalee hagalabagau di kabemee, ge ginaadou e de hiihai di kabe nia mee.\XREF{*}{{\XO 1.7: }{\XT{Job 28.28; Pisalem 111.10; Proverbs 9.10}}}

\VS{8}Dagu dama daane, hagalongo gi nnelekai do damana mo do dinana.

\VS{9}Nau agoago gaa hai goe gii hai tangada humalia, gadoo be tangada ma ga humu ia gi di hau libogo mo di hau uwa.


\par }{\PP \VS{10}Dagu dama daane, digau hai mee huaidu ma ga hagamada goe, gei goe hudee hagalongo gi digaula.

\VS{11}Maa digaula ga helekai adu boloo, “Gaa hula e halahala tadau dangada e daaligi gii made. Gaa hula e heebagi gi nia daangada ala e noho hua i di aumaalia nadau ihala ai, e hai ai tadau tene.

\VS{12}Tadau madagoaa ma ga heetugi gi digaula, digaula e mouli ge maaloo, gei i muli tadau diiagi digaula, digaula la gaa mmade.

\VS{13}Gidaadou ga gidee nia hagadilinga maluagina e logo, gaa kae go gidaadou gaa haa tadau hale gii honu.

\VS{14}Hanimoi e hula gidaadou, e hai mee ngaadahi gi nia mee gaiaa!”


\par }{\PP \VS{15}Dagu dama daane, hudee hana i muli digau beelaa. Goe hudee buni gi digaula.

\VS{16}Digaula e deemee di tali maalia di hai nia mee huaidu. Nia madagoaa huogodoo, digaula e hagatogomaalia e daaligi nadau daangada gii mmade.

\VS{17}E balumee maa goe gaa hudu dau hele belee kumi di manu dela e daumada goe.

\VS{18}Gei digau ala e hagatogomaalia e daaligi di nadau dangada, le e hagatogomaalia hua di nadau hele dela e hele ai ginaadou.

\VS{19}Di gaiaa le e hai beelaa. Di gaiaa e daa gi daha di mouli o tangada gaiaadanga, deelaa di hai e tale ang gi tangada ngalungalua huaidu.


\par }{\SH Di gahigahi o di kabemee
\par }
{\PP \VS{20}Hagalongo, di kabemee le e gahigahi i hongo nia ala mo i nia gowaa huihui mee.

\VS{21}E wolowolo gi nua i di ngudu o nia bontai o di waahale mo i nia gowaa ala e dagabuli ai nia daangada, boloo:\XREF{*}{{\XO 1.21: }{\XT{Proverbs 8.1-3}}}


\par }{\PP \VS{22}“Goodou ala e de iloo nia mee, e waalooloo behee di godou noho de iloo? E waalooloo behee di godou haga balumee di kabemee? Goodou e deemee di kabe nia mee?

\VS{23}Goodou hagalongo mai dogu madagoaa dela ma ga haga donu godou mee hai hala. Au e gowadu gi goodou nia helekai e hagamaamaa, ge e gowadu gi goodou ogu kabemee.

\VS{24}Au nogo gahigahi goodou bolo gi lloomoi, gei goodou hagalee hagalongo. Goodou hagalee hiihai e hagalongo mai.

\VS{25}Goodou nogo haga balumee agu helekai hagamaamaa huogodoo, gei goodou e de hiihai bolo au gi haga donu ina godou mee hai hala.

\VS{26}Malaa, di madagoaa dela ma ga haingadaa adu gi goodou, deelaa dogu madagoaa e gadagada iei au adu gi goodou. Au ga haganneennee goodou i di madagoaa di haingadaa damana ma ga tale adu gi goodou,

\VS{27}e hanimoi gi goodou gadoo be di madangi gaudogi dela e gaamai ana haingadaa, gei goodou gaa mmae mo di manawa gee.

\VS{28}Nomuli, goodou ga halahala ga gahigahi di kabemee, gei au hagalee goou. Goodou ga halahala au, gei goodou e deemee di gidee goodou au.

\VS{29}Goodou nogo haga balumee di kabemee, gei goodou nogo de hiihai bolo goodou e hagalaamua Dimaadua i nia madagoaa huogodoo.

\VS{30}Goodou nogo de hiihai gi agu helekai hagamaamaa, e de hiihai di hagalongo gi agu helekai ala e aago goodou i godou mee hala ala e hai.

\VS{31}Malaa deelaa laa, goodou gaa kae di hui o godou hangaahai, godou hangaahai gaa hai goodou gii magi.

\VS{32}Digau ala nogo de hiihai e hagalongo gaa mmade, idimaa digaula hagalee hiihai gi di kabemee. Digau ala e de kabemee, e hagahuaidu hua go nadau dee hiihai e hagabaubau donu.

\VS{33}Ma koai e hagalongo mai gi di au, geia e kae di hagamouli. Geia e noho i di hagadagadagagee, hagalee madagu i dahi mee.”




\par }\Chap{2}{\SH Di maluagina o di kabemee
\par }
{\PP \VerseOne{1}Dagu dama daane, kabe ina agu mee ala e aago adu, hudee de langahia e goe agu mee ala bolo gi heia.

\VS{2}Hagalongo gi di kabemee, heia goe gi iloo.

\VS{3}Halahala ina gi iloo e goe, halahala ina gi modongoohia.

\VS{4}Halahala ina hagamahi be dau hai e halahala silber be di maluagina ngala.

\VS{5}Goe ma gaa hai nia mee aanei, gei goe ga iloo di hagalaamua Dimaadua, ga iloo di gida di kabemee o God.

\VS{6}Ma go Dimaadua hua dela e gaamai di kabemee. Di kabemee mo di iloo mee e lloomoi i dono baahi.

\VS{7}Mee e hagamaamaa, ge e duuli digau ala e donu gei e hai hegau donu.

\VS{8}Mee e duuli digau ala e benebene hagahumalia nia daangada ala i golo, ge e madamada humalia i digau ala e manawa dahi ang gi de Ia.


\par }{\PP \VS{9}Maa goe ga hagalongo mai gi di au, gei goe ga iloo di tonu, di hai donu, mo di mee dela e humalia. Goe ga iloo labelaa au mee ala belee hai.

\VS{10}Goe gaa hai tangada kabemee, do iloo ga gowadu do manawa tene.

\VS{11}Do kabemee mo do iloo ga duuli goe,

\VS{12}ga duuli goe gi daha mo di haihai nia mee hai gee, ga benebene goe gi daha mo nia daangada ala e haga hinihini dangada mai nadau helehelekai,

\VS{13}go ginaadou ala ne diiagi nadau ala mouli o di tonu, ga mouli i lodo di ala bouli o di hala,

\VS{14}go ginaadou ala e manawa tene i lodo di hai nadau mee hala, mo di tenetene gi nnangahaihai huaidu.

\VS{15}Digaula la nia daangada e deemee di hagadagadagagee ginai, ge e halahalau dangada.


\par }{\PP \VS{16}Goe gaa mee di haga deeai gi di ahina mouli be di manu dela e dagi goe gi ana helekai maangala,

\VS{17}dela e halahalau dono lodo donu, mo di haga de langahia dana hagababa ne hai i mua o God.

\VS{18}Maa goe gaa hana gi dono hale, goe e hana i hongo di ala dela e dau gi di made. Tangada ma gaa hana gi golo, le e hana gi tenua o digau mmade.

\VS{19}Tangada ma gaa hana gi baahi di ahina beelaa, ga hagalee hanimoi gi muli. Mee ga deemee di hana labelaa i di ala ang gi di mouli.

\VS{20}Goe e hai loo gi kawe nia hangaahai o digau humalia, e hai gi mouli di mouli dela e donu.

\VS{21}Idimaa, digau ala e donu ge e madammaa la gaa noho i lodo tenua deenei.

\VS{22}Gei Dimaadua ga hagabagi digau huaidu gi daha mo tenua deenei, ga daagi digaula gi daha, be nia laagau e daagi gi daha mo di gelegele.




\par }\Chap{3}{\SH Nnagadilinga helekai hagamaamaa gi nia dama daane mo nia dama ahina
\par }
{\PP \VerseOne{1}Dagu dama daane, hudee de langahia e goe agu mee ala e aago adu. Nia madagoaa huogodoo gi langahia agu mee ala e hagi adu bolo gi heia.

\VS{2}Agu helekai aago ga gowadu gi di goe do mouli maluagina waalooloo.

\VS{3}Hudee diagia dau hagalaamua mo dau hagalabagau. Nnoo dia nia maa gi di gili o doo uwa. Hihia nia maa gi hongo do hadu manawa.

\VS{4}Maa goe gaa hai beenei, gei God mo nia daangada ga manawa tene adu gi di goe.\XREF{*}{{\XO 3.4: }{\XT{Luke 2.52}}}


\par }{\PP \VS{5}Hagadonu ina Dimaadua aga i lodo do manawa hagatau. Hudee dugu ina goe gi au hagadilinga maanadu gi dagi ina goe.

\VS{6}Gi langahia e goe bolo Dimaadua la i lodo nia mee huogodoo ala e hai kooe, gei Mee e hagi adu gi di goe di ala dela e donu.

\VS{7}Goe hudee hagamaanadu bolo goe e koia e kabemee gi nonua. Hagalongo hua mo di daudali Dimaadua, ge hudee dugu ina goe gii hai nia mee huaidu.\XREF{*}{{\XO 3.7: }{\XT{Romans 12.16}}}

\VS{8}Maa goe gaa hai beenei, gei di maa gaa hai gadoo be di wanii humalia e haga hili o magi bala ge e haga hili goe do madagoaa ma gaa mmae.

\VS{9}Tigidaumaha ina au meegai ala e kaedahi e humalia mai lodo dau gowaa, e hagalaamua ai Dimaadua.

\VS{10}Maa goe gaa hai beenei, gei doo hale benebene meegai gaa haa gi nia meegai, gei goe ga logowaahee au waini, ga deemee dau benebene.


\par }{\PP \VS{11}Dagu dama daane, di madagoaa Dimaadua ma ga haga donu goe, hagalongo gii donu, hudee huli gi daha mo ana agoago.\XREF{*}{{\XO 3.11: }{\XT{Job 5.17}}}

\VS{12}Dimaadua le e hai digau ala e aloho ai gii donu, gadoo be tamana dela e hai dana dama daane dela e aloho ai ge e hagadagadagagee ginai.\XREF{*}{{\XO 3.12: }{\XT{Hebrews 12.5-6; Revelation 3.19}}}

\VS{13}E maluagina go tangada dela e kabe nia mee, go tangada dela ga iloo nia mee.

\VS{14}Di kabemee le e damana dono maluagina i nia silber. E damana dono maluagina adu gi di goe i nia goolo.

\VS{15}Di kabemee le e damana dono maluagina i di maluagina o nia hadu madamada. Deai dahi mee e hiihai ginai goe e mee di hagatau gi di kabemee ai.

\VS{16}Di kabemee le e hagalaamua, haga maluagina, ge e haga waalooloo do mouli.

\VS{17}Di kabemee le e dagi goe, ge e abaaba goe gi mouli i di aumaalia.

\VS{18}Digau ala gaa hai digau kabemee le e tenetene, idimaa, di kabemee gaa wanga gi digaula di mouli.


\par }{\PP \VS{19}Dimaadua ne hai henuailala gi ono kabemee. Ono iloo ne haga noho di langi gi dono lohongo.

\VS{20}Dono kabemee ne hai nia wai gii hali, ne hai nia gololangi gi haga doo di uwa gi henuailala.


\par }{\PP \VS{21}Dagu dama daane, daahia hua do kabemee mo o iloo. Hudee diagia nia maa gi daha mo goe.

\VS{22}Ma go nia maa ala ga gowadu do mouli tenetene mo di manawa lamalia.

\VS{23}Goe e mee di haele haga humalia i doo ala, hagalee hinga.

\VS{24}Goe hagalee madagu i hee e kii iei goe, gei goe gaa kii danu mmoe i di boo dogomaalia.

\VS{25}Goe hagalee mamaanadu e logo i nia haingadaa llauehe ala e gila aga i di ingoo hua di madagoaa, gadoo be di madangi gono e tale gi digau huaidu.

\VS{26}Dimaadua ga madamada humalia i di goe. Mee hagalee hai goe gii doo gi lodo di hele.


\par }{\PP \VS{27}Hagamaamaa ina digau ala e humalia e hagamaamaa i di ingoo hua di madagoaa.

\VS{28}Maa goe e mee di hagamaamaa dolomeenei, hudee helekai gi digau ala e noho i doo baahi bolo gi taalia maalia gi daiaa.

\VS{29}Hudee hai bilaan haga manawa gee ang gi digau ala e noho hoohoo adu. Digaula le e noho i doo baahi, e hagadagadagagee adu gi di goe.

\VS{30}Hudee lagamaaloo balumee maa digaula digi hai hala adu gi di goe.

\VS{31}Hudee manawa dubua i digau hagamuamua, ge hudee manawa hiihai e hai nia mee ala e hai go digaula.

\VS{32}Idimaa Dimaadua e de hiihai gi nia daangada ala e haihai di huaidu, gei Mee e haga modongoohia ana haga maanadu ang gi digau ala e hai hegau donu.

\VS{33}Dimaadua e hagahuaidu nia hale o digau haihai di huaidu, gei Mee e hagahumalia nia hale o digau ala e hai hegau donu.

\VS{34}Mee hagalee hila gi nia daangada ala e bida hagalaamua ginaadou, gei Mee e hagagila dono hiihai gi digau ala e hila gi lala.\XREF{*}{{\XO 3.34: }{\XT{James 4.6; 1-Peter 5.5}}}

\VS{35}Nia daangada kabemee ga hagalaamua go nia daangada, gei nia daangada ala e dadaulia le e haga damana nadau langaadia.




\par }\Chap{4}{\SH Nia maluagina di kabemee
\par }
{\PP \VerseOne{1}Hagalongo mai agu dama daane, daudalia nia agoago o godou damana. Hagalongo gii donu gei goodou ga iloo hagahumalia.

\VS{2}Agu mee ala e aago adu le e humalia, goodou la gi langahia nia maa huogodoo.

\VS{3}Dogu madagoaa nogo hai tama daane dulii, ko au hua dela di tama daane ni ogu maadua,

\VS{4}dogu damana e aago mai boloo, “Langahia agu helekai, hudee diagia. Hai hegau gii hai be agu helekai, gei goe ga mouli.

\VS{5}Hai mee gi di kabemee mo di iloo! Hudee haga de langahia ina be haga balumee ina agu helekai.

\VS{6}Hudee diagia di kabemee, gei di maa ga duuli goe. Aloho i di maa, gei di maa ga benebene goe.

\VS{7}Di mee kaedahi hagalabagau dela e mee dau hai le e hai mee gi di kabemee. Hai mee gi di kabemee laa hongo nia mee ala e hai mee ginai goe.

\VS{8}Aloho i di kabemee, gei di maa gaa hai goe gi aamua. Hagalabagau ina di maa, gei di maa ga gowadu do hagalaamua.

\VS{9}Mee gaa hai di hau madamada i hongo do libogo.”


\par }{\PP \VS{10}Hagalongo mai dagu dama daane. Kaina agu helekai gii mau gi oo lodo, gei goe ga mouli waalooloo.

\VS{11}Au gu aago goe gi di kabemee mo di ala e donu e mouli iei goe.

\VS{12}Deai di mee i golo e mee di duuli doo ala ai, maa goe ga heehee i di kabemee, gei goe e deemee di hingahinga i di madagoaa e lellele iei goe.

\VS{13}Goe gi langahia i nia madagoaa huogodoo au mee ala ne kabe. Dau kuulu la go do mouli, benabena ina hagahumalia.

\VS{14}Hudee hana gi nia gowaa ala e hula ginai digau huaidu. Hudee daudalia nia hangaahai digaula.

\VS{15}Hudee heia di maa! Hagaligaliga i daha mo di huaidu. Hudee heia, hana hua i doo ala.

\VS{16}Nia daangada huaidu e deemee di kii, maa digaula digi hai nadau mee hala. Digaula e deemee di kii maa digaula digi hai di nadau mee huaidu gi tangada.

\VS{17}Nia hai huaidu mo nia hai hagawelewele dangada, aalaa go nia meegai mo nia mee inuinu digaula.


\par }{\PP \VS{18}Di ala dela e hula ai digau donu le e hai gadoo be di laa ma gaa hobo, e maalama mai gaa dae loo gi di maahina o di laangi.

\VS{19}Di ala dela e hula ai digau huaidu le e bouli be di boo. Digaula e tingatinga gei e de gidee nia mee ala e haga tingatinga ginaadou.


\par }{\PP \VS{20}Dagu dama daane, hagalongo gii donu. Hagalongo hagahumalia gi agu helekai.

\VS{21}Hudee diagia nia maa, langahia nia maa, gi daahia gi lodo do manawa.

\VS{22}Nia maa e wanga di mouli maaloo gi tangada dela e iloo ia nia maa.

\VS{23}Pula i au hagamaanadu, do mouli le e hau go o hagamaanadu.

\VS{24}Hagaligaliga i daha mo nia helekai huaidu, hudee helekai tilikai.

\VS{25}Mmada hagahuudonu gi mua mo di hagadagadagagee, mmada gi doo ala e haele iei goe.

\VS{26}Haganoho ina gii donu go au mee ala ma gaa hai, gei au mee ala e hai, gaa kila humalia.\XREF{*}{{\XO 4.26: }{\XT{Hebrews 12.13}}}

\VS{27}Hagaligaliga i daha mo di haihai huaidu, haele hagahuudonu gi mua. Hudee hana gee i di ala dela e donu.




\par }\Chap{5}{\SH Nnelekai haga iloo hagalliga i di hai o di hai be di manu
\par }
{\PP \VerseOne{1}Dagu dama daane, hagalongo malaa mo di daudalia ogu kabemee mo ogu iloo.

\VS{2}Gei goe ga iloo laa nnangaahai humalia, gei au helekai ga haga modongoohia aga laa do kabemee.

\VS{3}Nia malaungudu o di ahina hai lodo o tuai daane e maangala be nia mee maangala lodo henua, dono ngudu koia e malali i nia lolo olib.

\VS{4}Malaa, i di hagaodi gi muli, deai dana mee e gowadu gi di goe ai, dela hua di lodo huaidu mo di hagammaemmae.

\VS{5}Mee gaa lahi goe gi tenua o digau mmade. Di ala e haele iei mee la go di ala dela e hana gi di made.

\VS{6}Mee hagalee haele i hongo di ala e hana gi di mouli, e haele hua laa daha gei e de iloo ia.


\par }{\PP \VS{7}Hagalongo mai agu dama daane, hudee haga de langahia ina agu helekai.

\VS{8}Hudee haga hoohoo gi di ahina beelaa! Hudee hana gi hoohoo gi di bontai dono hale.

\VS{9}Maa goe e hana hua, goe guu wanga do hagalaamua gi digau ala i golo, gei digau hagamuamua ga daa gi daha do mouli do madagoaa e dama daane hua iei goe.

\VS{10}Digau hua gee gaa kae o maluagina huogodoo, digau i golo ga hai mee gi au mee ne ngalua ginai goe.

\VS{11}I di hagaodi, i di madagoaa do huaidina ma ga bagege, ga deai ono mahi ai, goe gaa moe ga nguunguu laa,

\VS{12}goe ga helekai boloo, “Ma ne aha au digi kaabe ina? Ma ne aha au digi dumaalia gi tangada gi heia au gii donu?

\VS{13}Au digi hagalongo gi nia daangada ala ne agoago au. Au digi hagalabagau ina digaula.

\VS{14}Au gu limalima hua dogu gidee au dogu haga langaadia i mua nia daangada.”


\par }{\PP \VS{15}Manawa dahi hua gi doo lodo donu, aloho hua i mee modogoia.

\VS{16}Au dama ala ne gila mai i baahi nia ahina ala i golo la dono hadinga adu gi di goe ai.

\VS{17}Au dama gi tomo aga e hagamaamaa goe, hagalee go nia daangada mai i daha.

\VS{18}Tenetene gi doo lodo donu, halahala ina oo tene i baahi di ahina ne hai lodo ginai goe,

\VS{19}dela e madamada gadoo be di ee. Ono hangahaihai humalia gi hagatenetene ina goe. Dono aloho gi daabui ina goe.

\VS{20}Dagu dama daane, goe e aha dela e aloho i tuai ahina? Goe e aha dela e hiihai gi nia hangahaihai humalia mai baahi di lodo o tuai dangada?

\VS{21}Dimaadua e gidee Ia au mee huogodoo ala e hai. Mee e gidee Ia goe i nia gowaa huogodoo ala e hana ginai goe.

\VS{22}Nia hala o digau huaidu la go di hele. Digaula e kumi i lodo di hele o nadau ihala.

\VS{23}Digaula e mmademmade idimaa digaula e deemee di dugu nadau hiihai. Nadau helekai dadaulia huoloo e dagi digaula gi nadau daalunga.




\par }\Chap{6}{\SH Nnelekai hagailoo hagalliga labelaa
\par }
{\PP \VerseOne{1}Dagu dama daane, e hai behee? Goe gu hagababa bolo e hui di boibana o tangada dela i golo?

\VS{2}E hai behee? Goe gu daahi go au helekai donu? Guu kumi go au hagababa ne hai?

\VS{3}Deenei laa, dagu dama nei, goe gu i lala nia mogobuna o tangada deelaa. Malaa, deenei dau hai e doo iei goe gi daha mo di maa: hana hagalellele gi mee, dangidangi gi mee gi hagamehede ina goe.

\VS{4}Goe hudee kii be hagamolooloo.

\VS{5}Lele gi daha mo di hele, lele be di ee dela e lele gi daha mo tangada puu manu.


\par }{\PP \VS{6}Nia daangada hagatoo, kabe ina nia hangahaihai o nia loada ala e mouli ai!

\VS{7}Digaula di nadau dagi e dagi ginaadou ai.

\VS{8}Gei digaula e benebene nadau meegai i di madagoaa dela e mahanahana gi togomaalia gi di madagoaa magalillili ma gaa dae mai.

\VS{9}E waalooloo behee taane hagatoo dono kiikii hua? Mee e duu i nua ma gaa hee?

\VS{10}Ana helekai e hai boloo, “Au ga habini ogu lima ga kii laa, e haga molooloo haga dulii.”

\VS{11}Malaa, di madagoaa hua dela e kii iei mee, di hagaloale gaa tale ang gi mee, ga heebagi gi mee gadoo be tangada gaiaa.\XREF{*}{{\XO 6.11: }{\XT{Proverbs 24.33-34}}}


\par }{\PP \VS{12}Balu daangada huaidu e helehelekai tilikai.

\VS{13}Digaula e gemugemu mo di haga hagailoo gi nadau wae mo nadau lima, e halahalau goe.

\VS{14}I nia madagoaa huogodoo, digaula e bilabilaan huaidu i lodo nadau hagamamaanadu, e haga logo nia haingadaa i nia madagoaa huogodoo.

\VS{15}Di haingadaa damana gaa tale ang gi digaula i di ingoo hua di madagoaa, gei digaula ga lauwa kono.


\par }{\PP \VS{16-19}Aanei la nia mee e hidu Dimaadua e de hiihai ginai, hagalee hai gii hai: tangada e bida hagalaamua ia, tolole hai kai tilikai, nia lima ala e dadaaligi nia daangada nadau ihala ai, di libogo haga maanadu huaidu, nia wae ala e limalima di haele e hai nia mee huaidu, tangada hagadootonu e tataanga nia kai tilikai, mo tangada e hai nia daangada gi hagawelewele i nadau mehanga.


\par }{\SH Nnelekai haga iloo hagalliga i di hai o di hai be di manu
\par }
{\PP \VS{20}Dagu dama daane, heia nia mee o do damana ne hagi adu, hudee de langahia nia mee o do dinana ne aago adu.

\VS{21}Benabena ina nau helekai gi oo lodo i nia madagoaa huogodoo, benebene ina gi lodo do manawa.

\VS{22}Nau aago gaa dagi do heehee, ga benebene goe i di boo, ga hagamaamaa goe i di aa.

\VS{23}Nau helekai aago la go di maahina maalama, e hagadonu au mee hala ge e aago do mouli e mouli ai goe.

\VS{24}E mee di duuli goe gi daha mo nia ahina huaidu, mo nia helekai maangala o nia lodo nia daane ala i golo.

\VS{25}Hudee heia goe gi halahalau go nadau huaidina madamada. Hudee heia goe gii kumi go nadau hadumada madadele.

\VS{26}Taane le e mee hua di hui dana ahina huihui dono huaidina gi di hui o di gunga palaawaa, malaa di mouli be di manu ga daa gi daha ana mee huogodoo ala e hai mee ginai.


\par }{\PP \VS{27}E hai behee? Goe e mee di kae di ahi i do hadahada, gei oo gahu hagalee wwele?

\VS{28}E hai behee? Goe e mee di haele i hongo nia hadu wwele, gei oo wae hagalee wwele?

\VS{29}Dela gadoo di hagalliga di kii i baahi di lodo o tuai daane. Koai e hai di maa, gaa tale gi di haingadaa.

\VS{30}Nia daangada e hagalee hagawelewele gi tangada gaiaa, maa mee ne gaiaa ana meegai i dono hiigai.

\VS{31}Mee gaa gida, mee e hai loo gii hui nnolongo e hidu gi nonua. Mee e hai loo gi dahi aga ana mee huogodoo ala e hai mee ginai.

\VS{32}Malaa taane ne hai dana hala mouli be di manu, le e deai ono hagamaanadu ai. Mee e bida oho eia gi daha.

\VS{33}Mee ga haga balumee go nia daangada, ga dadaaligi, ga hagauwwou hua beelaa.

\VS{34}Di manawa dubua o taane hai lodo la koia e kono, e deemee di dugu.

\VS{35}Mee hagalee hiihai gi di hui, deai di wanga dehuia gaa mee di dugu di hagawelewele o maa ai.




\par }\Chap{7}{\PP \VerseOne{1}Dagu dama daane, goe gi langahia agu helekai, goe hudee de langahia di hai agu mee ala bolo goe gi heia.

\VS{2}Heia agu mee ala bolo goe gi heia, gei goe ga mouli waalooloo. Gii pula i dau daudali agu agoago, gii hai be dau hai e benebene ai o golomada.

\VS{3}Benabena ina agu agoago i doo baahi i nia madagoaa huogodoo. Hihi ina nia maa gi hongo do hadu manawa.

\VS{4}Benabena ina di kabemee i doo baahi gii hai be dau benebene do duaahina ahina; benabena ina di iloo nia mee gii hai be dau benebene do ehoo hagaaloho.

\VS{5}Nia mee aanei ga duuli goe gi daha mo di lodo o tuai daane mo nia ahina ala e dagi nia daangada gi huaidu.


\par }{\SH Di ahina huaidu
\par }
{\PP \VS{6}Dahi madagoaa hua, gei au nogo mmada ia i tama bontai o dogu hale,

\VS{7}gei au ga gidee nia dama daane de wouwou dogologowaahee, gei au ga gidee au taane e dahi i lodo digaula e dadaulia.

\VS{8}Taane deelaa la nogo haele i hongo di ala, i di buu ala dela e noho ai dahi ahina. Mee ne hoohoo mai gi di hale o di ahina deelaa,

\VS{9}gei di maa gu bouli.

\VS{10}Gei di ahina ga heetugi gi taane deelaa. Di ahina e ulu di gahu nia ahina huihui nadau huaidina, gei mee nogo hai ana bilaan huaidu.

\VS{11}Di ahina le e dee noho di hai ana mee, gei mee hagalee dono langaadia ai, e heehee i nia madagoaa huogodoo i hongo nia ala,

\VS{12}be e duu e kana i tei buu ala, hunu madagoaa e duu i hongo nia ala, ge hunu madagoaa gei mee e duu i di gowaa huihui mee.

\VS{13}Di ahina deelaa ga bulubulu adu taane deelaa, gaa hongi a mee, gaa mmada haga huudonu gi lodo nia golomada o maa, ga helekai,

\VS{14}“Au guu lawa di hai dagu tigidaumaha dangi nei, guu kae nia goneiga tigidaumaha deelaa gi dogu hale.

\VS{15}Malaa, au ne hanimoi belee halahala goe, e hiihai bolo au e heetugi adu, gei goe deenaa dogo gila mai!

\VS{16}Au guu gahu dogu hada kii gi nia tei madamada mai i Egypt.

\VS{17}Au gu haga kala dogu hada kii gi nia ‘myrrh’, ‘aloe’, mo ‘cinnamon’.

\VS{18}Hanimoi e hula gidaua e kii i hongo dogu hada kii gaa tugi loo gi di luada. E kii e dagadaga tene.

\VS{19}Dogu lodo la hagalee i di hale, guu hana haga mogowaa.

\VS{20}Mee guu kae ana bahihadu e logo dalia ia. Malaa, mee e duai nia tabu e lua ga hanimoi laa.”

\VS{21}Di ahina deelaa guu dagi taane deelaa gi dono hiihai i ana helekai hagamada aalaa, gei taane deelaa gu hagalongo gi nia hanga helekai o di ahina deelaa.

\VS{22}Digi duai, taane la gaa hana i muli di ahina, gadoo be di kau dela e hana gi di hale daaligi manu, e hai gadoo labelaa be dahi ee e hana gi di hele dela e kumi ia,

\VS{23}di gowaa dela e puu ai dono hadu manawa go di amu maalei. Mee e hai gadoo be di manu mamaangi dela e hana gi di hele dela e kumi ia, geia digi iloo loo bolo dono mouli la gu i lodo di halauwa.


\par }{\PP \VS{24}Malaa, agu dama daane, hagalongo gi agu helekai.

\VS{25}Goodou hudee hiihai gi di hanga mouli o di ahina deenei, hudee taele gi hoohoo gi mee.

\VS{26}Mee gu hagahuaidu ana daane dogologo, gaa hidi ai digau dogologo ne mmade e deemee di dau.

\VS{27}Di hale o di ahina deelaa, deenei di ala dela e hana gi di gowaa o digau mmade, mo di ala bodobodo dela e hana gi di made.




\par }\Chap{8}{\SH Hagaamu di kabemee
\par }
{\Q \VerseOne{1}Hagalongo! Di kabemee le e gahigahi.

\par }{\Q Di iloo mee le e helekai gi daha.


\par }{\Q \VS{2}Di kabemee le e duu i hongo

\par }{\Q nia dama gonduu ala e hoohoo gi nia ala,

\par }{\Q gei e duu i nia madagoaa o nia ala

\par }{\Q e dagadagabuli ai nia daangada.


\par }{\Q \VS{3}Di kabemee le e gahigahi i di ngudu

\par }{\Q di ala dela e ulu ai nia daangada

\par }{\Q gi lodo di waahale.

\par }{\Q Mee e gahigahi hoohoo gi nia bontai

\par }{\Q di waahale boloo,\XREF{*}{{\XO 8.3: }{\XT{Proverbs 1.20-21}}}


\par }{\Q \VS{4}“Au e dangidangi adu gi goodou

\par }{\Q go nia daangada.

\par }{\Q Au e gahigahi nia daangada huogodoo

\par }{\Q ala i hongo henuailala.


\par }{\Q \VS{5}Goodou digi mmaadua?

\par }{\Q Kuulu ina goodou gii hai digau e mmaadua.

\par }{\Q Goodou e aha, e dadaulia?

\par }{\Q Kuulu ina goodou gi iloo nia mee donu.


\par }{\Q \VS{6}Hagalongo gi agu helekai,

\par }{\Q nia helekai ala koia e humalia.

\par }{\Q Agu helekai huogodoo ala e hagi adu

\par }{\Q gi goodou le e donu.


\par }{\Q \VS{7}Agu helekai la go di tonu.

\par }{\Q Au e de hiihai gi nia helekai tilikai.


\par }{\Q \VS{8}Agu helekai huogodoo la go di tonu.

\par }{\Q Deai dahi mee e hai gee ai,

\par }{\Q be e halahalau dangada ai.


\par }{\Q \VS{9}Tangada dela e modongoohia eia

\par }{\Q nia mee huogodoo le e madammaa ang gi deia.

\par }{\Q Tangada dela guu lawa di haga iloo ginai,

\par }{\Q ia gu iloo nia mee huogodoo.


\par }{\Q \VS{10}Hilihili ina agu agoago,

\par }{\Q hagalee go nia silber.

\par }{\Q Hilihili ina di kabemee,

\par }{\Q hagalee go nia goolo ala e kaedahi

\par }{\Q e humalia.


\par }{\Q \VS{11}Ko au dela go di kabemee,

\par }{\Q gei au koia e humalia

\par }{\Q i nia hadu hagalabagau!

\par }{\Q Di godou mee e hiihai ginai

\par }{\Q e mee di hagatau mai gi di au ai.


\par }{\Q \VS{12}Ko au dela go di kabemee,

\par }{\Q gei au e gidee nia mee.

\par }{\Q Au e iloo nia mee,

\par }{\Q e iloo nia mee ala e huaidu

\par }{\Q mo nia mee ala e humalia.


\par }{\Q \VS{13}Maa goe ga de hiihai gi nia haihai huaidu,

\par }{\Q goe le e hagalaamua Dimaadua.

\par }{\Q Au e de hiihai di bida hagaamu au,

\par }{\Q mo di bida hagalaamua au,

\par }{\Q nia haihai huaidu mo nia helekai tilikai.


\par }{\Q \VS{14}Au e hau agu bilaan ge e hai hegau gii kila.

\par }{\Q Au e iloo nia mee, gei au e maaloo.


\par }{\Q \VS{15}Au e hagamaamaa nia king

\par }{\Q i di nadau dagi, mo nia dagi tenua

\par }{\Q gi heia nia haganoho ala e humalia.


\par }{\Q \VS{16}Au e hagamaamaa digau huogodoo

\par }{\Q ala e dagi henuailala,

\par }{\Q digau huogodoo ala e aamua mo nia king.


\par }{\Q \VS{17}Au e aloho i digau ala e aloho i di au:

\par }{\Q Ma koai dela e halahala au,

\par }{\Q geia e mee di gidee ia au.


\par }{\Q \VS{18}Au ogu maluagina, di hagalaamua,

\par }{\Q di haadanga lamalia mo di gila i golo

\par }{\Q e wanga gi digaula.


\par }{\Q \VS{19}Godou mee ala e kae i dogu baahi

\par }{\Q le koia e humalia i nia goolo ala e kaedahi,

\par }{\Q koia e humalia i nia silber

\par }{\Q ala e madammaa huoloo.


\par }{\Q \VS{20}Au e heehee di ala o di tonu.

\par }{\Q Au e daudali nia ala e donu.


\par }{\Q \VS{21}Au e haga maluagina digau

\par }{\Q ala e aloho i di au,

\par }{\Q gei au e haga honu nadau hale

\par }{\Q gi nia maluagina.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{22}“I mua loo, Dimaadua ne hai au

\par }{\Q i mua i nia mee huogodoo,

\par }{\Q i di matagidagi o ana mee ala ne hai.\XREF{*}{{\XO 8.22: }{\XT{Revelation 3.14}}}


\par }{\Q \VS{23}Au ne hai i di matagidagi loo,

\par }{\Q i taamada, i mua henuailala ne daamada.


\par }{\Q \VS{24}Au ne haanau i mua nia moana ne hai,

\par }{\Q i di madagoaa o nia wai digi uwa aga.


\par }{\Q \VS{25}Au ne haanau i mua nia gonduu ne hai,

\par }{\Q i mua di haga noho o nia dama gonduu,


\par }{\Q \VS{26}i mua o God ne hai henuailala

\par }{\Q mo nia gowaa maalama o henuailala,

\par }{\Q ge i mua hogi taamada o nia gelegele

\par }{\Q o henuailala.


\par }{\Q \VS{27}Au nogo i golo i dono madagoaa

\par }{\Q ne dugu di ahiaalangi gi dono lohongo,

\par }{\Q i dono madagoaa ne haga noho

\par }{\Q o lala di langi gi hongo tai,


\par }{\Q \VS{28}i dono madagoaa ne haga noho

\par }{\Q nia gololangi gi di gili o di langi,

\par }{\Q mo i dono madagoaa ne haga hali nia wai o tai,


\par }{\Q \VS{29}ga helekai gi nia wai o tai bolo

\par }{\Q gi honu aga hua gii tugi be ana helekai,

\par }{\Q hudee honu aga gi nonua.

\par }{\Q Au nogo i golo i dono madagoaa

\par }{\Q ne haga noho di hagamau o henuailala.


\par }{\Q \VS{30}Au nogo noho i dono baahi

\par }{\Q gadoo be tangada hai bilaan hau hale.

\par }{\Q Au nogo haga tenetene a Mee

\par }{\Q i nia laangi huogodoo,

\par }{\Q gei au nogo tenetene

\par }{\Q i nia madagoaa huogodoo i dono baahi.


\par }{\Q \VS{31}Au nogo tenetene gi henuailala

\par }{\Q ge manawa lamalia

\par }{\Q gi nia daangada o henuailala.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{32}“Goodou ala go nia dama daane,

\par }{\Q dolomeenei goodou la gi hagalongo

\par }{\Q gi agu helekai.

\par }{\Q Heia agu mee ala e hagi adu gi goodou

\par }{\Q bolo goodou gi heia,

\par }{\Q gei goodou ga maluagina.


\par }{\Q \VS{33}Hagalongo gi nia mee ala gu aago adu

\par }{\Q gi goodou.

\par }{\Q Goodou gi kabe ina nia maa,

\par }{\Q hudee kili ina gi daha.


\par }{\Q \VS{34}Tangada dela ma ga hagalongo mai

\par }{\Q gi di au, ia ga maluagina,

\par }{\Q ia go taane dela e talitali au i di ngudu

\par }{\Q dogu bontai i nia laangi huogodoo.


\par }{\Q \VS{35}Idimaa, tangada dela ma ga gidee ia au,

\par }{\Q ia gu gidee di mouli,

\par }{\Q ge Dimaadua ga manawa tene gi mee.


\par }{\Q \VS{36}Tangada dela ga de gidee ia au,

\par }{\Q la ga haga mmaemmae hua ia.

\par }{\Q Be koai dela e de hiihai mai gi di au,

\par }{\Q le e aloho i di made.”




\par }\Chap{9}{\SH Kabemee mo dadaulia
\par }
{\PP \VerseOne{1}Di kabemee guu hau dono hale, guu hai ono duludulu e hidu.

\VS{2}Mee gu daaligi dana manu e hai tagamiami, gu unugi ana mee hagakala meegai gi lodo nia waini, gu haga togomaalia dana teebele.

\VS{3}Mee gu hagau ana ahina hai hegau gi di gowaa nnoonua o di guongo gi gahigahia digaula,

\VS{4}gaa wolo, “Lloomoi, digau de hagalongo!” Gei mee ga helekai gi digau nadau hagamaanadu ai boloo,

\VS{5}“Lloomoi, miami mo di inuinu nia waini ne unugi ko au.

\VS{6}Hudee hai hoo gi digau ala e de hagalongo, gei goe ga mouli. Heehee i di ala o di kabemee.”


\par }{\PP \VS{7}Digau bida hagaamu ginaadou la ga leelee huaidu i di goe, maa goe gaa hai digaula gii donu. Goe e haga mmaemmae hua goe, maa goe gaa hai digau huaidu gii donu.

\VS{8}Hudee heia digau hagaamu ginaadou gii donu. Digaula ga hagawelewele adu gi di goe. Maa goe gaa hai digau kabemee gii donu, digaula ga hagalaamua goe.

\VS{9}Au helekai e hagi anga gi digau kabemee e hai digaula gi mada kabemee. Au helekai e hagi anga gi digau ala e donu ga hagapuni ang gi nadau kabemee.


\par }{\PP \VS{10}Goe e hai gi hagalaamua Dimaadua, gei goe ga kabemee. Maa goe e iloo a Mee dela e dabuaahia, goe la iai do kabemee i golo.\XREF{*}{{\XO 9.10: }
{\XT{Job 28.28; Pisalem 111.10; Proverbs 1.7}}}

\VS{11}Di kabemee ga hagapuni nia ngadau gi do mouli.

\VS{12}Maa goe do kabemee i golo, goe ga haga humalia go di kabemee. Maa goe ga de hiihai gi di kabemee, goe ga hagaduadua.


\par }{\PP \VS{13}Dadaulia le e hai gadoo be di ahina hagalangaadia dangada, e leelee hua, e de heia nia daangada.

\VS{14}Mee e noho i di bontai o dono hale be i hongo di lohongo i di gowaa nnoonua o di guongo,

\VS{15}e gahigahi nia daangada ala e lloomoi laa laa, e gana hua gi nadau moomee,

\VS{16}ga helekai, “Lloomoi, digau de hagalongo!” Gei mee e helekai gi digau nadau hagamaanadu ai boloo,

\VS{17}“Nia wai gaiaa la koia e maangala. Palaawaa gaiaa la koia e kala.”

\VS{18}Ana daangada ala e haga huaidu le e de iloo ginaadou bolo ma koai dela ga ulu gi lodo di hale o maa la gaa mmade, digau ala ne ulu gi lodo dono hale, la i lodo di llala o tenua o digau mmade.




\par }\Chap{10}{\SH Nia agoago podo Solomon
\par }
{\PP \VerseOne{1}Aanei nia agoago podo o Solomon:

\par }{\PP Nia dama kabemee e haga manawa lamalia nadau damana, nia dama de kabemee e haga manawa gee nadau dinana.


\par }{\PP \VS{2}Nia maluagina ala e kila mai i di haihai de donu le e hagalee humalia adu gi di goe. Di haihai donu e mee di benebene do mouli.


\par }{\PP \VS{3}Dimaadua hagalee haga hiigai ana daangada humalia, gei Mee ga duuli digau huaidu gi daha mo nadau mee ala e hiihai ginai.


\par }{\PP \VS{4}Di hagatoo e hai goe gi hagaloale. Di ngalua hagamadabouli e hai goe gi maluagina.


\par }{\PP \VS{5}Tangada hagamadabouli ono hagabaubau i golo e hagabudu ana meegai i di madagoaa ne togomaalia ai, gei di maa e hagalangaadia di kii i di madagoaa e hagi ai nia meegai.


\par }{\PP \VS{6}Nia daangada humalia gaa kae nadau hagahumalia. Nia helekai o digau huaidu e hagammuni nadau hangaahai huaidu.


\par }{\PP \VS{7}Di langahia o digau ala e donu la go di hagamaluagina. Digau huaidu la ga haga de langahia.


\par }{\PP \VS{8}Digau hagamadabouli nadau hagabaubau i golo e kae nia helekai hagamaamaa. Nia daangada e leelee balumee la ga mooho gi daha.


\par }{\PP \VS{9}Digau ala e mouli i di tonu, ginaadou guu too gi lodo di noho o di aumaalia, gei digau ala e mouli i di hala, nadau ihala ga hagamodongoohia aga.


\par }{\PP \VS{10}Tangada dela e beehi gi lala di tonu, le e daamada ana hagahuaidu, gei tangada dela e helekai hagamadammaa di mee hai gee, le e halahala di noho baba.


\par }{\PP \VS{11}Nnelekai tangada humalia la go di hagamau o di mouli, gei nnelekai o tangada huaidu le e hagammuni nnangaahai huaidu.


\par }{\PP \VS{12}Di manawa hai baahi le e hagamaaloo nia haingadaa, gei di aloho le e dumaalia gi nia hagahuaidu.\XREF{*}{{\XO 10.12: }
{\XT{James 5.20; 1-Peter 4.8}}}


\par }{\PP \VS{13}Digau hagabaubau le e helehelekai iloo, gei digau dadaulia la ne belee hagaduadua.


\par }{\PP \VS{14}Digau e iloo nia mee le e kae di kabemee dela e mee di nadau kae. Di madagoaa digau dadaulia ga leelee, nia haingadaa le e hoohoo mai.


\par }{\PP \VS{15}Di maluagina le e benebene digau ala e maluagina. Di hagaloale le e oho digau ala e hagaloale.


\par }{\PP \VS{16}Di hui o di haihai humalia la go di mouli, gei di huaidu le e dagi hua goe gi nia huaidu e logo.


\par }{\PP \VS{17}Nia daangada ala e hagalongo gi nnelekai aago le e mouli, gei digau ala e hagammuni nadau ihala le e mee di tale gi di haingadaa.


\par }{\PP \VS{18}Tangada dela e hagammuni dono dee hiihai gi tuai dangada la tangada kai tilikai. Tangada dela e hagadele dana hai tamu la tangada dadaulia.


\par }{\PP \VS{19}Au leelee logo e hai goe gii hala. Maa goe e kabemee, goe e noho dee muu.


\par }{\PP \VS{20}Nnelekai o tangada humalia le e hai gadoo be nia silber donu. Nia maanadu o tangada huaidu le e balumee hua.


\par }{\PP \VS{21}Nnelekai tangada humalia ga hagamaamaa nia daangada dogologo, malaa goe e mee hua di bida daaligi goe i di gili tadaulia.


\par }{\PP \VS{22}Ma go nia hagahumalia Dimaadua ala e haga maluagina goe. Do ngalua hagamadabouli e deemee di hai goe gi maluagina gi nonua.


\par }{\PP \VS{23}E huaidu ma ga tenetene gi di hai nia mee huaidu. Digau hagabaubau e tenetene i di kabemee.


\par }{\PP \VS{24}Digau ala e hai hegau donu le e kae nadau mee ala e hiihai ginai. Digau dadaulia gaa kae nia mee ala e kaedahi e mmaadagu ai.


\par }{\PP \VS{25}Nia madangi maaloo ga lloomoi, ga ili gi daha digau huaidu, gei digau ala e donu ga benebene i nia madagoaa huogodoo.


\par }{\PP \VS{26}Hudee haga ngalua ina dau dangada hagatoo, mee ga haga de noho maalia goe gadoo be nia ‘vinegar’ i di gili oo niha be nia huiahi i lodo o golomada.


\par }{\PP \VS{27}Daudali ina Dimaadua, gei goe ga mouli waalooloo. Digau huaidu e mmade i mua di nadau madagoaa.


\par }{\PP \VS{28}Nia hagadagadagagee o digau humalia e dagi gi di tenetene, gei digau huaidu le e hagalee nadau mee e tali ai.


\par }{\PP \VS{29}Dimaadua e benebene digau ala e donu, gei mee e oho gi daha digau ala e hai nia mee huaidu.


\par }{\PP \VS{30}Digau ala e hai hegau donu la iai nadau abaaba i golo i nia madagoaa huogodoo, gei digau huaidu le e hagalee mouli i lodo tenua.


\par }{\PP \VS{31}Digau ala e hai hegau donu le e helehelekai i di kabemee, gei tolole dela e helekai huaidu la gaa dugu ga hagalee.


\par }{\PP \VS{32}Digau ala e hai hegau donu e iloo di helekai nia mee haga manawa lamalia ala e tau anga, gei digau huaidu e helekai nia mee haga manawa gee dangada i nia madagoaa huogodoo.




\par }\Chap{11}{\PP \VerseOne{1}Dimaadua e de hiihai gi nia daangada ala e hai hegau gi nia pauna hai gee. Mee e tenetene gi nia pauna ala e donu.


\par }{\PP \VS{2}Nia daangada ala e hagapuu ga limalima hua di langaadia. E koia e humalia ma ga manawa hila gi lala.


\par }{\PP \VS{3}Maa goe e humalia, goe e dagi go di manawa madammaa. Digau ala e deemee di hagadagadagagee ginai le e daaligi go nadau haihai hala.


\par }{\PP \VS{4}Nia maluagina e balumee adu gi di goe i di laangi ma gaa made iei goe, gei di haihai donu e mee di daa goe gi daha mo di made.


\par }{\PP \VS{5}Di hai hegau donu e haga haingoohia di mouli tangada humalia, gei digau huaidu le e bida haga monnono hua ginaadou.


\par }{\PP \VS{6}Di haihai donu e benebene digau ala e donu, gei digau ala e deemee di hagadagadagagee ginai, gaa kumi go nadau hagagailaa.


\par }{\PP \VS{7}Di madagoaa digau huaidu ma gaa mmade, nadau hagadagadagagee le e mmade dalia ginaadou. Di hagadagadagagee gi nia maluagina la dono hadinga ai.


\par }{\PP \VS{8}Di haingadaa le e hagalee tale gi digau ala e hai hegau donu, e tale hua gi digau huaidu.


\par }{\PP \VS{9}Nia helekai o digau bouli le e mee di hagahuaidu goe, gei di kabemee o digau ala e hai hegau donu le e mee di benebene goe.


\par }{\PP \VS{10}Di waahale e tenetene i di haadanga lamalia ma gaa dau i nia daangada hai hegau donu, gei digau huaidu ma gaa mmade, nia daangada le e wwolowwolo tenetene.


\par }{\PP \VS{11}Di waahale la ga humalia i di madagoaa digau hai hegau donu ga haga maluagina di maa, gei nnelekai o digau huaidu le e haga mooho di waahale.


\par }{\PP \VS{12}E dadaulia ma ga helekai hagabalumee digau ala i golo. Maa goe e kabemee goe e noho hua dee muu.


\par }{\PP \VS{13}Tangada dela e tamu dangada e deemee di hagadagadagagee ginai i di gili nia mee hagammuni, malaa, goe e mee di hagadagadagagee gi tangada dela e hagadonu kooe.


\par }{\PP \VS{14}Tenua dono dagi ai la gaa doo ga hagalee. Digau hagamaamaa ma gaa dogologo, dono hadinga bolo tenua le e noho baba.


\par }{\PP \VS{15}Maa goe ga hagababa bolo goe e hui di boibana o tangada mai i daha, goe ga lodo huaidu. Maa goe e noho hua dee muu, e koia e humalia.


\par }{\PP \VS{16}Di ahina dumaalia le e hagalaamua, gei di ahina huaidu la go di hagauwwou.

\par }{\PP Nia daangada hagatoo le e hagalee hai mee gi nia bahihadu, gei digau ala e hagamahi e ngalua ga maluagina.


\par }{\PP \VS{17}Maa goe ga manawa dumaalia, goe ne bida hagagila do hiihai. Maa goe e hagammaemmae manawa dangada, goe ne bida hagammaemmae hua goe.


\par }{\PP \VS{18}Nia daangada huaidu nadau wiini ai. Maa goe gaa hai di mee e donu, goe doo hui i golo.


\par }{\PP \VS{19}Tangada manawa hai nia mee e donu la ga mouli, gei tangada e hiihai e hai nia mee hala le e hana gi di made.


\par }{\PP \VS{20}Dimaadua e de hiihai gi nia daangada ala e hagamaanadu huaidu, gei Mee e aloho i digau ala e hagamaanadu humalia.


\par }{\PP \VS{21}Goe e mee di iloo humalia bolo nia daangada huaidu la ga hagaduadua, gei digau e hai hegau donu le e hagalee tale gi di hagaduadua.


\par }{\PP \VS{22}Di madamada o di ahina dela e de iloo ia be dehee di mee hai gee i di humalia mo di huaidu le e hai gadoo be di buulei goolo e daudau i di madauhi di biigi.


\par }{\PP \VS{23}Nia mee e hiihai ginai nia daangada humalia le e gila mai haga humalia i nia madagoaa huogodoo, gei digau huaidu ma ga hai mee gi nadau mee hiihai ginai, le e hagawelewele ginai nia daangada huogodoo.


\par }{\PP \VS{24}Hunu daangada e hagauwwou nadau bahihadu gei digaula e maluagina mai. Gei hunu daangada e haga doedoe, gei digaula e hagaloale mai.


\par }{\PP \VS{25}Wanga ina dehuia, gei goe ga maluagina. Hagamaamaa ina digau ala i golo, gei nia daangada ga hagamaamaa goe.


\par }{\PP \VS{26}Nia daangada e haga huaidu tangada dela e hagabudu ana huwa laagau gi logowaahee, ga benebene e tali di hui nia maa gi maanege aga. Gei nia daangada e hagaamu tangada dela e huihui nia maa i di hui ngoohia.


\par }{\PP \VS{27}Goe ga hagalaamua maa au mee ala e ngalua ginai le e humalia, gei di huaidu e kae kooe maa goe e halahala di hagahuaidu.


\par }{\PP \VS{28}Digau ala e hagadagadagagee gi nadau maluagina la ga monnono gadoo be nia lau laagau i di madagoaa welengina, gei digau ala e hai hegau donu la ga maluagina be nia lau laagau i di madagoaa e tomo aga.


\par }{\PP \VS{29}Digau ala e hagahuaidu nadau madahaanau, ga deai nadau mee ai i di hagaodi.

\par }{\PP Digau dadaulia gaa hai nia hege ni digau kabemee i nia madagoaa huogodoo.


\par }{\PP \VS{30}Di haihai donu le e kae di mouli. Di haihai huaidu le e daa di mouli.


\par }{\PP \VS{31}Nia daangada humalia le e kumi nadau hui i henuailala, gei goe gi iloo humalia bolo digau haihai hala la ga hagaduadua.\XREF{*}{{\XO 11.31: }
{\XT{1-Peter 4.18}}}




\par }\Chap{12}{\PP \VerseOne{1}Tangada dela e hiihai gi di kabemee le e tene gi tangada dela e aago ia gii donu i ana mee hala. Ma e dadaulia go tangada ma ga de hiihai gi tangada e aago ia.


\par }{\PP \VS{2}Dimaadua e manawa lamalia gi nia daangada humalia, gei Mee e haga huaidu digau ala e haganohonoho nia huaidu.


\par }{\PP \VS{3}Di haihai huaidu le e hagalee benebene di noho baba, gei digau ala e haihai di tonu le e tuu maaloo.


\par }{\PP \VS{4}Di ahina hai lodo humalia le e hagalaamua ge e tenetene ginai dono lodo. Gei di ahina dela e hagalangaadia dono lodo le e hai gadoo be di magi dela e deemee di hagahili lodo ono iwi.


\par }{\PP \VS{5}Digau ala e haihai di tonu ga benebene goe hagahumalia, gei digau huaidu e hiihai hua e halahalau goe.


\par }{\PP \VS{6}Nnelekai digau huaidu le e haga halauwa goe, gei nnelekai o digau ala e hai hegau donu le e benebene digau ala e uli nadau gai.


\par }{\PP \VS{7}Digau huaidu ga haga mmaa gi daha ga hagalee hagadili gi muli, gei nia hagadili o digau ala e hai hegau donu ga mouli gi muli.


\par }{\PP \VS{8}Maa goe e hagamaanadu kabemee, nia daangada ga hagalaamua goe. Maa goe e dadaulia, nia daangada ga hagauwwou goe.


\par }{\PP \VS{9}Ma koia e humalia ma gaa hai be togologo tangada e halahala hua dono mouli, i tangada dela e hai bolo ia tangada aamua gei mee ana meegai ai.


\par }{\PP \VS{10}Nia daangada humalia e benebene haga humalia nadau manu, gei digau huaidu hagalee hila gi nadau manu.


\par }{\PP \VS{11}Tangada hai hadagee hagamadabouli e logo ana meegai, gei tangada dadaulia e hagauwwou dono madagoaa gi nia moomee balumee.


\par }{\PP \VS{12}Nia daangada huaidu e hiihai hua e hai nia mee huaidu, malaa digau ala e hai hegau donu e tuu maaloo.


\par }{\PP \VS{13}Digau huaidu le e tai hua go nadau helekai donu, gei digau ala e donu hagalee tale gi di haingadaa.


\par }{\PP \VS{14}Doo hui le e hanimoi i au helekai mo au hegau. Goe e kae au mee ala e tau anga.


\par }{\PP \VS{15}Nia daangada dadaulia e hagamaanadu i nia madagoaa huogodoo bolo ginaadou le e donu, gei digau kabemee e hagalongo gi nia hagamaamaa.


\par }{\PP \VS{16}Tangada dadaulia ma ga hagawelewele, e limalima dono hagamodongoohia aga. Digau kabemee e haga de iloo hua nia helekai haga lodo huaidu.


\par }{\PP \VS{17}Tangada dela e helekai di tonu, e hagi aga nia hagamodongoohia o di tonu, gei nnelekai kai tilikai e dagi gi di halahalau.


\par }{\PP \VS{18}Nia balu helekai e mee di haga mmaemmae kono be di hulumanu dauwa, gei nnelekai kabemee e hagahili.


\par }{\PP \VS{19}Di mouli o tilikai le e bodobodo, gei di tonu le e mouli ga hana hua beelaa.


\par }{\PP \VS{20}Di obolima la anga hua gi digau ala e haganohonoho nia huaidu, gei digau ala e ngalua gi di humalia ga gidee di tenetene.


\par }{\PP \VS{21}Digau ala e hai hegau donu hagalee tale gi nia mee huaidu, gei digau huaidu nadau mee i golo ai, ala hua go nia haingadaa.


\par }{\PP \VS{22}Dimaadua e de hiihai gi nia daangada hai kai tilikai, gei mee e manawa lamalia gi digau e daahi hua nadau hagababa.


\par }{\PP \VS{23}Nia daangada kabemee hagalee leelee i nadau mee ala e iloo, gei digau dadaulia e hagamodongoohia nadau de iloo nia mee.


\par }{\PP \VS{24}Di ngalua hagamadabouli ga gowadu oo mahi. Di hagatoo gaa hai goe gii hai di hege.


\par }{\PP \VS{25}Nia mamaanadu e logo e mee di hagalodo huaidu goe, gei nnelekai humalia e haga manawa tenetene goe.


\par }{\PP \VS{26}Tangada dela e hai hegau donu le e dagi dono ehoo gi di ala donu, gei di ala o digau huaidu e dagi digaula gi daha mo di ala donu.


\par }{\PP \VS{27}Maa goe e hagatoo, goe e deemee di hai mee gi nia mee ala e hiihai ginai goe. Maa goe e hagamadabouli, gei goe ga hai mee gi di maluagina.


\par }{\PP \VS{28}Di hai hegau donu la go di ala gi di mouli, gei di hai hegau huaidu la go di ala gi di made.




\par }\Chap{13}{\PP \VerseOne{1}Tama daane dela e kabemee le e hagalongo gi dono damana ma ga haga donu ana mee ma ga hai gee. Gei tangada dela e bida hagalaamua ia, le e deemee di hagi aga ana mee ala ma ga hai gee.


\par }{\PP \VS{2}Nia daangada ala e humalia, ginaadou nadau hui i golo e hui mai i nadau helekai ala nogo helekai ai, gei digau ala e halahalau dangada, ginaadou e hiihai hua e hai di hagahuaidu.


\par }{\PP \VS{3}Gii pula i au helekai ala e helekai iei goe, mo di benebene do mouli. Tangada dela e leelee balumee, le e bida hunahuna ia.


\par }{\PP \VS{4}Ma e aha maa tangada hagatoo ga hiihai gi nia mee, mee e deemee di kae nia maa. Gei ogo tangada hagamadabouli la ga hai mee gi nia mee huogodoo ala e hiihai ginai.


\par }{\PP \VS{5}Nia daangada ala e hai hegau gi di tonu, ginaadou e de hiihai gi nia helekai tilikai, gei nia helekai o digau hai mee huaidu le e haga langaadia ge e haga balumee.


\par }{\PP \VS{6}Di tonu le e benebene digau ala nadau ihala ai. Di huaidu le e hagahuaidu digau ala e hai di huaidu.


\par }{\PP \VS{7}Hunu daangada e hai bolo ginaadou digau e maluagina, gei digaula nadau mee ai. Hunu daangada le e maluagina, gei digaula e hangaahai be nia daangada hagaloale.


\par }{\PP \VS{8}Tangada maluagina e madagu i nia daangada daaligi dangada e kae ana bahihadu, malaa, deai dahi dangada e mee di hagamadagudagu tangada hagaloale ai.


\par }{\PP \VS{9}Nia daangada ala e hai hegau donu, ginaadou e hai gadoo be di malama dela e maahina maaloo ge madamada. Nia daangada ala e haihai di huaidu, ginaadou e hai gadoo be di malama e dabadaba gaa made.


\par }{\PP \VS{10}Di bida hagalaamua la hagalee di mee, dela hua e hai ana haingadaa. Di kabemee e gidee i baahi ginaadou ala e kae nia hagamaamaa.


\par }{\PP \VS{11}E limalima do hagaloale, ma o maluagina la ne gila adu gi di goe ngoohia. Maa goe ga ngalua kono gi di bahihadu, gei goe e gidee nia bahihadu e logo.


\par }{\PP \VS{12}Dau mee e hagamaanadu bolo gii gila, gei di maa digi gila, do manawa le e hadi hogi, gei dau hiihai la gaa gila, malaa, goe e tenetene huoloo.


\par }{\PP \VS{13}Goe e halahala nia haingadaa maa goe e de hagalongo gi nnelekai hagamaamaa goe. Daudalia nnelekai hagamaamaa, gei goe gaa noho i di aumaalia.


\par }{\PP \VS{14}Nia agoago o digau kabemee la go nia wai haga mouli. Nia agoago aanei ga hagamaamaa goe gi daha mo di haingadaa.


\par }{\PP \VS{15}Digau ala e kabemee, ginaadou e hagalaamua go nia daangada. Digau ala e deemee di hagadagadagagee ginai, ginaadou e hula i di ala dela e hagahuaidu ginaadou.


\par }{\PP \VS{16}Nia daangada kabemee le e hagabaubau i nia madagoaa huogodoo i mua di hai nadau mee. Digau ala e dadaulia, ginaadou e haga iloo nadau maanadu boiboi.


\par }{\PP \VS{17}Tangada kae hegau dela hagalee gana ginai, le e hidi mai di haingadaa, gei tangada kae hegau dela e mee di hagadonu go nia daangada, ia e gaamai di noho i di aumaalia.


\par }{\PP \VS{18}Tangada dela hagalee kabe ana mee, ia ga hagaloale ang gi deia, geia e hai di balu dangada. Gei tangada dela e hagalongo gi di haga donu o ana mee haihai hala, geia e hagalaamua go nia daangada.


\par }{\PP \VS{19}E humalia maa goe gaa kae nia mee ala e hiihai ginai goe. Digau dadaulia e de hiihai di huli gi daha mo nadau mee huaidu.


\par }{\PP \VS{20}Hai hoo gi digau ala e kabemee, gei goe ga kabemee. Maa goe ga hai hoo gi digau ala e dadaulia, goe e hagahuaidu hua goe.


\par }{\PP \VS{21}Di haingadaa le e daudali digau huaidu i nia madagoaa huogodoo, gei digau ala e hai hegau donu gaa kae nadau hui humalia.


\par }{\PP \VS{22}Nia maluagina o digau humalia gaa wanga gi nadau dama gi muli, gei nia maluagina o digau huaidu gaa wanga gi digau ala e hai hegau donu.


\par }{\PP \VS{23}Nia anggowaa e mee hua di huwa nia meegai e logo gi digau hagaloale, gei digau huaidu e duuli digaula gi de dogia.


\par }{\PP \VS{24}Maa goe hagalee aago gi di hagaduadua au dama, goe hagalee e aloho i digaula. Maa goe e aloho i digaula, goe e hai digaula gii donu.


\par }{\PP \VS{25}Digau ala e hai hegau donu le e logo nadau meegai, gei digau huaidu e hiigai i nia madagoaa huogodoo.




\par }\Chap{14}{\PP \VerseOne{1}Di ahina kabemee e hau dono hale, gei di ahina dadaulia e oho gi daha.


\par }{\PP \VS{2}Digau ala e heehee i di tonu le e hagalaamua Dimaadua, digau ala e heehee i di hala e haga balumee a Mee.


\par }{\PP \VS{3}Di hagamuamua o tangada dadaulia le e hidi ai ei mee e leelee logo, gei nnelekai o digau kabemee e duuli ginaadou.


\par }{\PP \VS{4}Ma ga dei di kau ai belee haga maluu dana hadagee, gei dau hadagee la ga ono meegai ai, gei ma ga i golo, gei di hadagee la gaa logo ono meegai.


\par }{\PP \VS{5}Tangada hagadootonu dela e hagadagadagagee ginai e hagi aga di tonu i nia madagoaa huogodoo, gei tangada hagadootonu dono hagadagadagagee ginai ai, hagalee ana mee e hagi aga ai, dela hua go nia kai tilikai.


\par }{\PP \VS{6}Nia daangada ala e bida hagaamu ginaadou le e deemee di kabe nia mee, gei digau ala e hagamaanadu kabemee le e kabe ngoohia nadau mee.


\par }{\PP \VS{7}Hudee haga hoohoo ina goe gi nia daangada dadaulia, digaula nadau mee e aago adu ai.


\par }{\PP \VS{8}Tangada iloo le e aha dela e kabemee? Idimaa mee e iloo nia mee belee hai. Tangada de iloo le e aha dela e dadaulia? Idimaa mee e hagamaanadu bolo ia gu iloo.


\par }{\PP \VS{9}Digau dadaulia e de heia ginaadou nadau mee hai hala ala e hai, gei digau humalia e hiihai gi di hagamehede.


\par }{\PP \VS{10}Do haga tenetene la ni aau donu. Do manawa gee la ni aau donu. Tangada i golo e mee di buni adu i di gili nia mee aanei ai.


\par }{\PP \VS{11}Di hale tangada humalia e duu hua igolo i muli di hale tangada huaidu ma ga mooho.


\par }{\PP \VS{12}Di ala dela e hagamaanadu kooe bolo e donu, holongo e mee hua di dagi goe gi di made.\XREF{*}{{\XO 14.12: }
{\XT{Proverbs 16.25}}}


\par }{\PP \VS{13}Nia gadagada e mee hua di hagammuni di manawa gee. Di madagoaa di manawa tenetene ma ga hagalee, di lodo huaidu i golo hua.


\par }{\PP \VS{14}Nia daangada huaidu e kae nadau mee ala e tau anga. Nia daangada humalia e kae nadau hagahumalia mai nadau hegau humalia.


\par }{\PP \VS{15}Tangada dadaulia e hagadonu nia mee huogodoo, gei tangada kabemee e mmada hagahumalia gi dono ala.


\par }{\PP \VS{16}Digau kabemee e hagapaa i nia haingadaa, gei digau dadaulia hagalee hagapaa i nia haingadaa, e limalima hua di haga hai hegau di haingadaa.


\par }{\PP \VS{17}Nia daangada hagawelewele ngoohia e haihai nia mee dadaulia, gei digau iloo le e noho baba hua.


\par }{\PP \VS{18}Digau de hagalongo e kae nadau mee ala e tau anga gi nadau dadaulia, gei digau e iloo e kae nadau hui kabemee.


\par }{\PP \VS{19}Digau huaidu gaa pala gi lala i mua digau ala e hai hegau donu, e dangidangi i nadau hiihai.


\par }{\PP \VS{20}Tangada hagaloale e de hiihai ginai digau ala i dono baahi, gei tangada maluagina e dogologo ono ehoo.


\par }{\PP \VS{21}Maa goe e hiihai e tenetene, manawa dumaalia gi digau hagaloale. Di haga balumee digaula la di hala.


\par }{\PP \VS{22}Maa goe ga ngalua i di moomee hagamaamaa, gei goe e kae do hagalabagau i baahi nia daangada. Goe ga ngalua i di moomee huaidu, goe e hai di hala.


\par }{\PP \VS{23}Ngalua gei goe ga hai mee gi do mouli. Maa goe ga nohonoho hua, e hagabooboo, malaa, di hagaloale la ga gila adu gi di goe.


\par }{\PP \VS{24}Nia daangada hagamaanadu kabemee le e kumi nadau hui maluagina, gei digau dadaulia le e hagamodongoohia aga hua go nadau dadaulia.


\par }{\PP \VS{25}Tangada hagadootonu e haga mouli ana daangada i di madagoaa a mee ma ga helekai di tonu. Mee ga helekai tilikai, mee e halahalau ana daangada.


\par }{\PP \VS{26}Di hagalaamua Dimaadua le e wanga di hagadagadagagee mo di noho baba gi tangada mo dono madahaanau.


\par }{\PP \VS{27}Goe e hiihai gi dee tale gi di made? Di hagalaamua a Dimaadua la go di hagamau o di mouli.


\par }{\PP \VS{28}Di aamua o di king e goweinga togologo o ana daangada e dagi. Maa nia daangada ai, gei mee gu hagalee hai di mee.


\par }{\PP \VS{29}Maa goe gaa noho dee muu, goe e kabemee. Maa goe e hagawelewele ngoohia, goe e hagi aga hua do dadaulia.


\par }{\PP \VS{30}Di libogo maanadu baba le e hai tuaidina gi maaloo, gei tubua le e hai be di magi e deemee di hagahili.


\par }{\PP \VS{31}Maa goe ga hagaduadua digau hagaloale, goe ne hagahuaidu hua a God dela ne hai digaula. Di manawa dumaalia gi digau hagaloale la dela go di hai daumaha.


\par }{\PP \VS{32}Nia haihai huaidu o digau huaidu le e bida hagahuaidu ginaadou, gei digau humalia le e duuli go nadau haihai donu.


\par }{\PP \VS{33}Di kabemee la i lodo nia hagamaanadu huogodoo o digau ala e hagamamaanadu, gei digau huaidu e de iloo ginaadou di kabemee.


\par }{\PP \VS{34}Di hai hegau donu le e haga damana mai tenua damana. Di hala la go di hagalangaadia gi tenua damana.


\par }{\PP \VS{35}Nia king e manawa tene gi nadau gau dagi aamua ala e mee di hai nnegau, gei digaula e hagaduadua digau ala e deemee di hai hegau humalia.




\par }\Chap{15}{\PP \VerseOne{1}Nia helekai haga balabala le e haga manawa lamalia, gei nia helekai haga daamaha le e hai tangada gi hagawelewele.


\par }{\PP \VS{2}Digau kabemee ma ga leelee, nadau helekai le e hii hagalongo ginai, gei digau dadaulia le e leelee hua nia balu helekai.


\par }{\PP \VS{3}Dimaadua e gidee Ia nia mee ala e hai i nia madagoaa huogodoo. Ge Ia e daumada tadau mee ala e hai, nia mee humalia mo nia mee huaidu.


\par }{\PP \VS{4}Nnelekai ala e honu tumaalia le e gowadu do mouli, gei nia helekai huaidu le e daaligi do hagataalunga.


\par }{\PP \VS{5}E dadaulia adu gi di goe maa goe ga de hagalongo gi nia helekai o maadua ala e aago goe, gei e kabemee maa goe gaa kae nia helekai o maadua ala e haga donu au mee ala e hai gee.


\par }{\PP \VS{6}Digau ala e hai hegau donu, ginaadou e maluagina waalooloo, gei digau ala e hai di huaidu, ginaadou e hagaloale i di madagoaa di haingadaa ma gaa tale ang gi ginaadou.


\par }{\PP \VS{7}Di kabemee le e hagadele go digau ala e kabemee, hagalee go digau ala e dadaulia.


\par }{\PP \VS{8}Dimaadua le e tenetene gi nia daangada humalia ma gaa hai nadau dalodalo, ge Ia e de hiihai gi nia tigidaumaha o nia daangada ala e hai di huaidu ma ga tigidaumaha ang gi de Ia.


\par }{\PP \VS{9}Dimaadua le e de hiihai gi nia haihai o nia daangada huaidu, ge Ia e aloho i digau ala e hai nia mee ala e donu.


\par }{\PP \VS{10}Maa goe gaa hai nia mee hai gee, gei goe ga hagaduadua kono. Maa goe hagalee hai goe gii donu, gei goe gaa made.


\par }{\PP \VS{11}Tenua digau mmade e deemee hogi di duuli ai Dimaadua gi iloo e Ia ma ni aha ala i golo. Dehee laa tadau hai e mee di hagammuni tadau hagamaanadu i God?


\par }{\PP \VS{12}Nia daangada ala e bida hagaamu ginaadou e de hiihai e hai gii donu. Digaula hagalee e heeu nia hagamaamaa mai baahi digau ala koia e iloo.


\par }{\PP \VS{13}Nia daangada ma ga tenetene, digaula e gadagada. Digaula ma ga lodo huaidu, nadau manawa e paagege.


\par }{\PP \VS{14}Nia daangada hagamamaanadu kabemee e hiihai e kabe nia mee, gei digau dadaulia le e baba hua gi nadau de iloo.


\par }{\PP \VS{15}Di mouli o digau hagaloale le e haingadaa i nia madagoaa huogodoo, gei digau ala e tenetene le e mouli tenetene i nia madagoaa huogodoo.


\par }{\PP \VS{16}Di hagaloale mo di hagalaamua Dimaadua la koia e humalia i di maluagina mo di noho i lodo nia haingadaa.


\par }{\PP \VS{17}Di gai nia huwa laagau i baahi digau e aloho iei goe, la koia e humalia i di gai nia goneiga kala i di gowaa dela e iai di hagadugina.


\par }{\PP \VS{18}Di hagawelewele hagalimalima le e hidi ai di lagamaaloo, gei di noho baba le e hidi ai di noho i di aumaalia.


\par }{\PP \VS{19}Maa goe e hagatoo, goe gaa tale gi nia haingadaa i nia madagowaa huogodoo. Maa o hangaahai le e donu, goe hagalee tale gi nia haingadaa.


\par }{\PP \VS{20}Nia dama kabemee e haga tenetene nadau damana. Nia dama dadaulia le e haga balumee nadau dinana.


\par }{\PP \VS{21}Nia daangada dadaulia e tenetene gi nadau dadaulia, gei digau kabemee e hai nia mee ala e donu.


\par }{\PP \VS{22}Kaina nia helekai hagamaamaa huogodoo ala e mee dau kae, gei goe gaa gila humalia. Maa goe ga hagalee kae nnelekai hagamaamaa, goe hagalee gila humalia.


\par }{\PP \VS{23}E haga tenetene ma ga gidee di bida helekai e dohu di haga hai hegau i di madagoaa donu dela e tau anga.


\par }{\PP \VS{24}Nia daangada kabemee e heehee i di ala dela e hana gi nua gi di mouli, hagalee go di ala dela e hana gi lala gi di made.


\par }{\PP \VS{25}Dimaadua gaa oho gi daha nia hale o nia daane e bida hagalaamua ginaadou, gei Mee ga benebene nia mee di ahina guu made dono lodo.


\par }{\PP \VS{26}Dimaadua e de hiihai gi nia maanadu huaidu, gei mee e manawa lamalia gi nia helekai humalia.


\par }{\PP \VS{27}Maa goe ga halahala di wiini i di ala dela hagalee donu, gei do madahaanau gaa tale gi di haingadaa. Hudee hai hegau nia hui hai gee, gei goe ga mouli mada waalooloo.


\par }{\PP \VS{28}Nia daangada humalia e hagamaanadu i mua di helekai gi di heeu. Nia daangada huaidu le e helekai hagalimalima, gei e daamada nia haga haingadaa.


\par }{\PP \VS{29}Dimaadua e longono nia dalodalo o digau humalia, ge Ia e haga de iloo digau ala e huaidu.


\par }{\PP \VS{30}Di gadagada e haga tenetene goe, mo di longo humalia e hagamanawa lamalia goe.


\par }{\PP \VS{31}Maa goe e hagalongo gi tangada e haga donu goe, goe tangada kabemee.


\par }{\PP \VS{32}Maa goe hagalee hiihai gi di kabe nia mee, goe e hagammaemmae hua goe. Maa goe gaa kae di aago, gei do kabemee ga damana mai.


\par }{\PP \VS{33}Di hagalaamua Dimaadua la di kuulu hua. Goe e hai loo gi manawa hila gi lala i mua dau hagalaamua.




\par }\Chap{16}{\PP \VerseOne{1}Gidaadou e mee hua di hai tadau bilaan, malaa, ma go God hua dela e daahi nia helekai hagamodu.


\par }{\PP \VS{2}Goe e mee hua di hagamaanadu bolo au mee huogodoo ala e hai le e hai donu, gei Dimaadua e pauna nia dahidamee o dau hai maanadu.


\par }{\PP \VS{3}Tangi ang gi Dimaadua gi haga maluagina ina au bilaan, gei au bilaan la gaa kila humalia.


\par }{\PP \VS{4}Nia mee huogodoo Dimaadua ne hai, la iai ono hagaodi i golo, gei di hagaodi o digau huaidu la go di mooho gi daha.


\par }{\PP \VS{5}Dimaadua e de hiihai gi digau ala e bida hagalaamua ginaadou, Mee hagalee hai digaula gii tanga gi daha mo di hagaduadua.


\par }{\PP \VS{6}Manawa dahi mo di hai hegau donu, gei God ga dumaalia adu gi o huaidu. Hagalongo gi Dimaadua gei di huaidu ga deemee di tale adu gi di goe.


\par }{\PP \VS{7}Maa goe ga haga manawa lamalia Dimaadua, Mee e mee di hai o hagadaumee gii hai nia ihoo haga tenetene ni oou.


\par }{\PP \VS{8}Ma koia e humalia ma gaa kumi doo hui dulii mai do ngalua donu, i di kumi di hui damana mai do ngalua hagalee donu.


\par }{\PP \VS{9}Goe e mee hua di hai au bilaan, malaa ma go Dimaadua dela e dagi doo ala.


\par }{\PP \VS{10}Di king e helehelekai i ono mogobuna donu mai baahi o Dimaadua. Ana haganoho e donu i nia madagoaa huogodoo.


\par }{\PP \VS{11}Dimaadua e hiihai gi nia mee pauna mee gii donu, nia mee hagatau mee gii donu, mo nia hui gii donu.


\par }{\PP \VS{12}Nia king e de hiihai gi di huaidu, idimaa ma go di tonu dela e haga maaloo di oobidi.


\par }{\PP \VS{13}Di king e hiihai e hagalongo gi di tonu, gei mee e haga gila aga digau ala e leelee donu.


\par }{\PP \VS{14}Nia daangada kabemee e hagamahi e haga tenetene di nadau king. Maa di king ga hagawelewele, holongo dahi dangada gaa made.


\par }{\PP \VS{15}Di manawa lamalia o di king le e hai gadoo be nia gabua ala e haga uwauwa i di madagoaa haga hoou nia lau laagau mo tomo aga, di mouli la i golo.


\par }{\PP \VS{16}E koia e humalia ma ga hai mee gi di kabemee mo di iloo mee, i di hai mee gi nia goolo mo nia silber.


\par }{\PP \VS{17}Nia daangada humalia e taele i di ala dela hagalee hula gi di huaidu, malaa, mmada gii donu gi di ala dela e hana iei goe, be di maa e mee di hagamouli goe.


\par }{\PP \VS{18}Bida hagalaamua goe e dagi gi di mooho, mo digau ala e bida hagaamu ginaadou hagalee kila.


\par }{\PP \VS{19}Di manawa hila gi lala mo di noho hagaloale la koia e humalia i di hai goe gii hai be digau ala e bida hagalaamua ginaadou ge e hai mee gi nadau maluagina gaiaa.


\par }{\PP \VS{20}Daudalia nia mee ala ne aago adu gi di goe, gei goe ga haadanga lamalia. Hagadonu ina Dimaadua, gei goe ga tenetene.


\par }{\PP \VS{21}Nia daangada e iloo ginaadou be koai tangada kabemee ge madua, idimaa mee e iloo nia mee. Ana helekai lee humalia e hai nia daangada gi hiihai di hagalongo.


\par }{\PP \VS{22}Di kabemee la di hagamau o di mouli ang gi digau hagamamaanadu kabemee, gei di haga kuulu digau dadaulia la go di hagauwwou o di madagoaa.


\par }{\PP \VS{23}Nia daangada hagamamaanadu kabemee e hagamaanadu i mua nadau helekai. Nadau helekai e hai nia daangada gi hiihai di daudali gi nonua.


\par }{\PP \VS{24}Nnelekai dumaalia e hai be nia meegai lodo henua maangala, e maangala ma gaa momi, e humalia gi do huaidina.


\par }{\PP \VS{25}Di ala dela e hagamaanadu kooe bolo e donu, e mee hua di dagi goe gi di made.\XREF{*}{{\XO 16.25: }
{\XT{Proverbs 14.12}}}


\par }{\PP \VS{26}Di hihiigai e haga ngalua tangada ngalua gi nonua, idimaa mee e hiihai e hai gii dohu dono miami.


\par }{\PP \VS{27}Nia daangada huaidu e halahala nadau ala e haga huaidu digau ala i golo. Nadau helekai e ulaula be di ahi wele.


\par }{\PP \VS{28}Tamu dangada e hagadele go digau huaidu. Digaula e hagalogo nia hagahuaidu i mehanga nia hagadau ihoo.


\par }{\PP \VS{29}Digau hagamuamua e halahalau nadau ihoo, mo di dagi digaula gi di hagahalauwa.


\par }{\PP \VS{30}Gii pula i nia daangada ala e gadagada gi kila mai nadau niha mo di gemugemu adu gi di goe. Digaula la iai nadau hagamaanadu huaidu i golo.


\par }{\PP \VS{31}Di hui o digau ala e hangaahai donu la go di mouli waalooloo. Di libogo hinaa la go di goobai aamua.


\par }{\PP \VS{32}Di noho baba la koia e humalia i di maaloo. Di dagi au hagamaanadu la koia e humalia i di dagi nia waahale.


\par }{\PP \VS{33}Nia daangada e hai nadau mee e manamana di hiihai a Dimaadua, gei di maa go God hua dela e dugu di mee dela gaa gila.




\par }\Chap{17}{\PP \VerseOne{1}E gai dau palaawaa maangoo mo di noho baba i di aumaalia, la koia e humalia i tagamiami damanaiee i lodo di hale honu nia haingadaa.


\par }{\PP \VS{2}Di hege hai hegau donu gaa dagi di balu dama dono dangada aamua, e kae hua hunu maluagina be ia tangada i nia duaahina daane ala i golo.


\par }{\PP \VS{3}Nia maluagina o di goolo mo di silber le e haga madammaa go di ahi, gei di manawa o tangada le e haga madammaa go Dimaadua.


\par }{\PP \VS{4}Digau huaidu le e hagalongo gi nia maanadu huaidu, gei digau hai kai tilikai le e hagalongo gi nia kai tilikai.


\par }{\PP \VS{5}Maa goe e hagauwwou digau hagaloale, goe ne hagahuaidu a God dela ne hai digaula. Goe ga hagaduadua maa goe e tenetene gi tangada ma ga haingadaa ang gi deia.


\par }{\PP \VS{6}Nia maadua mmaadua e manawa hagaamu nia dama o nadau dama, gadoo be nia dama ala e manawa hagaamu nadau maadua.


\par }{\PP \VS{7}Digau aamua hagalee kai tilikai, gei digau dadaulia la hagalee nadau mee dahidamee e helekai ai.


\par }{\PP \VS{8}Hunu daangada e hagamaanadu bolo di hui halahalau le e haga ngalua be nia mogobuna. Digaula e hagadonu bolo di maa e mee di hai nia mee.


\par }{\PP \VS{9}Maa goe e hiihai gi nia daangada gi hiihai adu, dumaalia gi nadau mee hala ala ne hai adu gi di goe. Di daahi nia mee hai hala e mee hua di wwae nia hoo hagaaloho.


\par }{\PP \VS{10}Tangada hagamaanadu kabemee e kabe nia mee e logo mai di aago hua e dahi, i tangada dadaulia dela e kabe ana mee mai dono dadaaligi nnolongo e lau (100).


\par }{\PP \VS{11}Di made ga hanimoi be tangada huaidu giibeni dela e hagau gi nia daangada huaidu ala e haga hinihini i nia madagoaa huogodoo.


\par }{\PP \VS{12}Di heetugi ang gi dahi manu ahina ‘bear’ dela gu gaiaa ono dama, la koia e humalia i di heetugi gi tangada dadaulia e daadaamee i dana balu moomee.


\par }{\PP \VS{13}Maa goe gaa hui di humalia gi di huaidu, goe e deemee di hagabagi di huaidu gi daha mo doo hale.


\par }{\PP \VS{14}Taamada o di lagamaaloo le e hai gadoo be di magala dulii o di simen matagidagi. Pono ina di maa gii noho i mua di maa ga damana mai.


\par }{\PP \VS{15}Di hagahuaidu tangada dela ono hala ai, mo di hagamehede tangada huaidu, laa aanei nia mee e lua a Dimaadua hagalee hiihai ginai.


\par }{\PP \VS{16}Tangada huaidu le e hagalee humalia di huihui dana kuulu, idimaa mee ana hagamaanadu ai.


\par }{\PP \VS{17}Nia ihoo hagaaloho e modongoohia i nadau aloho i nia madagoaa huogodoo. Dehee tadinga o do ehoo hagaaloho maa mee ga deai dana hagamaamaa ai i do haingadaa?


\par }{\PP \VS{18}Tangada hua dadaulia dela e hagababa bolo ia gaa hui laa di boibana o tangada dela i golo.


\par }{\PP \VS{19}Di hiihai e hai di hala la di hiihai e hagahinihini.

\par }{\PP Maa goe ga hagamuamua gi o maluagina i nia madagoaa huogodoo, goe e halahala do haingadaa.


\par }{\PP \VS{20}Tangada dela e hagamaanadu mo di helekai huaidu, e de gidee ia nia mee humalia dela hua go di halauwa.


\par }{\PP \VS{21}Nia maadua o nia dama ala e hai di huaidu e manawa gee gei e lodo huaidu.


\par }{\PP \VS{22}Di manawa tenetene e haga maaloo goe. Di lodo huaidu i nia madagoaa huogodoo le e hidi mai iei goe gaa made.


\par }{\PP \VS{23}Digau hai gabunga huaidu e kae di hui halahalau hagammuni, gei di tonu o di gabunga e deemee di gila.


\par }{\PP \VS{24}Tangada hagamaanadu kabemee e hagahuudonu gi di ala dela e donu, gei tangada dadaulia e maliuliu hua i nia ala e logo.


\par }{\PP \VS{25}Nia dama dadaulia e haga manawa gee nadau damana, e haga tilikai hualaa nadau dinana.


\par }{\PP \VS{26}Ma hagalee donu di hai tangada ono hala ai gi hui ina ono hala. Di tonu la guu hana laa daha ma digau humalia le e hagaduadua.


\par }{\PP \VS{27}Nia daangada ala e modongoohia ang gi ginaadou le e hagalee leelee i nia madagoaa huogodoo. Nia daangada ala e noho baba e iloo ginaadou nia mee.


\par }{\PP \VS{28}Maa digau dadaulia gaa noho dee muu, gaa tai nadau ngudu, nia daangada ga hagamamaanadu bolo digaula la digau kabemee ge hagamaanadu iloo.




\par }\Chap{18}{\PP \VerseOne{1}Nia daangada ala hagalee buni anga gi digau ala i golo le e hiihai hua gi nadau hiihai donu. Digaula hagalee donu gi nia mee o nia daangada huogodoo ala e modongoohia bolo e donu.


\par }{\PP \VS{2}Tangada dadaulia e dehei eia be ia e iloo di mee be de iloo, dana mee e hiihai ginai le e hagi aga dono kabemee.


\par }{\PP \VS{3}Di hala mo di langaadia e hula i di gowaa e dahi. Hudua gi daha do hagalaamua, gei di hagauwwou gaa pono dono lohongo.


\par }{\PP \VS{4}Nnelekai o tangada e mee hua di hai di hagamau o di kabemee, e llala be di moana, e hoou be di monowai mmidi.


\par }{\PP \VS{5}E hagalee donu ma ga hagamaamaa digau ihala mo e daa digau nadau ihala ai gi dee hai mee gi di tonu.


\par }{\PP \VS{6}Tangada dadaulia ma ga daamada dana lagamaaloo, mee e halahala dana dadaaligi.


\par }{\PP \VS{7}Tangada dadaulia ma ga helekai, le e hagahuaidu hua ia. Mee guu hele go ana helekai donu.


\par }{\PP \VS{8}Tamu dangada le e kala, e hiihai ginai gidaadou di holo!


\par }{\PP \VS{9}Tangada hagatoo le e huaidu be tangada hunahuna mee.


\par }{\PP \VS{10}Dimaadua le e hai gadoo be di angulaa mau dangihi, e hula ginai nia daangada ala e hai hegau donu e hagamalu ai.

\VS{11}Gei digau maluagina e hagamaanadu bolo nadau maluagina ga duuli ginaadou gadoo be nia abaaba nnoonua ala e haganiga di waahale.


\par }{\PP \VS{12}Tangada manawa hila gi lala ga hagalaamua, gei digau ala e bida hagaamu ginaadou gaa hula i di ala dela e hana gi di mooho.


\par }{\PP \VS{13}Hagalongo gii donu i mua dau helekai gi di heeu. Maa goe hagalee hai beenei, goe e hagahuaidu goe.


\par }{\PP \VS{14}Do hiihai gi di mouli e mee di daahi do mouli i do madagoaa ma gaa magi. Maa goe ga diiagi di mouli, do hagadagadagagee muliagina ga hagalee.


\par }{\PP \VS{15}Nia daangada hagamamaanadu kabemee e hiihai gei e togomaalia di kabe nia mee i nia madagoaa huogodoo.


\par }{\PP \VS{16}Goe e hiihai e heetugi gi tangada hagalabagau? Kaina dau kisakis, gei di maa ga haingoohia.


\par }{\PP \VS{17}Tangada helekai matagidagi i lodo di gowaa hai gabunga le e hai be tangada e donu, gaa dae loo gi tangada i golo ga daamada gaa hai ana heeu gi mee.


\par }{\PP \VS{18}Maa nia daangada maaloo dogolua ga hai baahi i lodo di gowaa hai gabunga, di halahala tangada dela e donu le e mee hua di manamana go di hudihudi.


\par }{\PP \VS{19}Hagamaamaa ina oo gau gei oo gau ga duuli goe gadoo be di abaaba mau dangihi o di waahale. Maa goe ga lagamaaloo gi digaula, digaula gaa tai nadau bontai i di goe.


\par }{\PP \VS{20}Goe e hai loo gi mouli i nia mee ala e gila mai i au mee huogodoo ala e helekai ai.

\VS{21}Au helekai ala e helekai ai e mee di benebene di mouli, be e daaligi di mouli. Malaa, goe e hai loo gii kae nia mee ala e gila mai i au helekai.


\par }{\PP \VS{22}Halahala ina doo lodo, gei goe ga gidee di mee dela e humalia. Di mee e hagamodongoohia bolo Dimaadua le e humalia adu gi di goe.


\par }{\PP \VS{23}Digau hagaloale ma ga leelee, digaula e manawa hila gi lala. Digau maluagina ma ga helekai gi di heeu, digaula e hagamuamua.


\par }{\PP \VS{24}Hunu hagadau ihoo hagalee duai gu hagalee, gei hunu hagadau ihoo e koia e manawa dahi laa hongo di manawa dahi o tagahaanau daane.




\par }\Chap{19}{\PP \VerseOne{1}Tangada hagaloale gei e donu, la koia e humalia i tangada dadaulia kai tilikai.


\par }{\PP \VS{2}Di manawa hiihai maaloo ge de iloo le e hagalee humalia. Tee noho baba e dagi goe gi nia haingadaa.


\par }{\PP \VS{3}Hunu daangada e hagahuaidu hua ginaadou mai i nadau hangahaihai dadaulia, ga nomuli ga hagaanga di maa gi Dimaadua.


\par }{\PP \VS{4}Digau maluagina e gidee nadau ihoo hoou i nia madagoaa huogodoo, gei digau hagaloale le e deemee di benebene nadau ihoo hogoohi ala e hai mee ginai.


\par }{\PP \VS{5}Maa goe ga hagi aga di kai tilikai i lodo di gowaa hai gabunga, goe ga hagaduadua, ga deemee di tanga gi daha.


\par }{\PP \VS{6}Nia daangada huogodoo e halahala nnangaahai dumaalia o digau aamua. Nia daangada huogodoo e hai hoo gi digau ala e dugu anga nadau wanga dehuia.


\par }{\PP \VS{7}Nia gau o tangada hagaloale hagalee hila ang gi mee. Deelaa laa mee deai ono ehoo ai. E duadua behee dono halaaheu, gei mee e deemee di gidee ono ehoo.


\par }{\PP \VS{8}Aloho i di goe ge kabe nia mee huogodoo ala e mee di kabe. Hagalangahia laa nia mee ala guu kabe kooe, gei goe ga maluagina.


\par }{\PP \VS{9}Tangada ma ga helekai tilikai i di gowaa hai gabunga le e deemee di tanga gi daha mo di hagi aga, ia guu doo gi lodo di hagaduadua.


\par }{\PP \VS{10}Digau dadaulia hagalee belee mouli maluagina, gei nia hege hagalee belee dagi digau aamua.


\par }{\PP \VS{11}Maa goe e hagabaubau humalia, goe hagalee hagawelewele ngoohia. Di madagoaa tangada ma gaa hai dana hala adu gi di goe, di haga de langahia di hala la di hangaahai humalia damanaiee.


\par }{\PP \VS{12}Di hagawelewele o di king le e hai gadoo be di lee hamumu o di laion, gei dono manawa dumaalia le e hai gadoo be di uwa haga manawa lamalia.


\par }{\PP \VS{13}Nia dama dadaulia e mee di hagahuaidu nadau maadua. Di ahina hai lodo wou le e hai gadoo be nia madaua e doodoo.


\par }{\PP \VS{14}Taane e mee di hai mee gi di hale mo nia bahihadu o ono maadua, malaa, ma go Dimaadua hua dela e wanga gi mee dono lodo hagabaubau humalia.


\par }{\PP \VS{15}Heia goe gi hagatoo, kii hua, gei goe ga hiigai.


\par }{\PP \VS{16}Benebene ina nnaganoho a God, gei goe ga mouli waalooloo. Maa goe ga haga delangahia nia maa, gei goe gaa made.


\par }{\PP \VS{17}Do madagoaa ma gaa wanga gi digau hagaloale, e hai be di mee ne wanga gi Dimaadua, gei Dimaadua gaa hui gi di goe.


\par }{\PP \VS{18}Aago ina au dama i di madagoaa e lligi ai gei digaula e kabe nadau mee. Maa goe hagalee aago au dama, goe e hagamaamaa hua au dama gii bida hunahuna ina ginaadou.


\par }{\PP \VS{19}Dugu ina ang gi tangada hagawelewele ngoohia gi kae ina dahidamee o dono hagawelewele. Maa goe ga hagamaamaa a mee hagadahi i ono haingadaa, goe e hai gi hagamaamaa a mee haga lua.


\par }{\PP \VS{20}Maa goe e hagalongo gi nnelekai hagamaamaa, e hiihai di kabe, dahi laangi hua gei goe gaa hai tangada kabemee.


\par }{\PP \VS{21}Nia daangada e mee di haganohonoho nia hagadilinga mee huogodoo, gei di maa go di hiihai o Dimaadua dela e gila.


\par }{\PP \VS{22}E haga langaadia ma ga hagagailaa.

\par }{\PP Digau hagaloale la koia e humalia i digau hai kai tilikai.


\par }{\PP \VS{23}Hagalongo gi Dimaadua, gei goe ga mouli waalooloo, gaa baba hua gi au mee ala gu hai mee ginai, gei goe gaa tanga gi daha mo di haingadaa.


\par }{\PP \VS{24}Hunu daangada e hagatoo di wanga nadau meegai gi lodo nadau ngudu.


\par }{\PP \VS{25}Digau ala e bida hagaamu ginaadou la ne belee hagaduadua, gei nia daangada ala e de iloo di mee, gaa kabe di mee belee hai. Maa goe e kabemee, goe e kabe i di madagoaa dela e aago goe gii donu.


\par }{\PP \VS{26}Tangada dela e hagahuaidu dono damana, be e hagabagi dono dinana gii hana gi daha mo dono hale, la go tangada hua dela e haga langaadia ge hagabalumee go nia daangada.


\par }{\PP \VS{27}Dagu dama nei, maa goe ga diiagi di kabemee, goe ga haga balumee au mee ala guu lawa di iloo.


\par }{\PP \VS{28}Di tonu le e de igolo i di madagoaa tangada hagadootonu ma ga hagamaanadu hua bolo ia e hagammaemmae dana dangada.

\par }{\PP Nia daangada huaidu e hiihai gi di kala o di hagahuaidu.


\par }{\PP \VS{29}Digau dadaulia ala e bida hagaamu ginaadou, le e hai loo gii kae di hagamamaawa.




\par }\Chap{20}{\PP \VerseOne{1}Di libaliba le e haga dadaulia goe, ge e hai goe gi leelee llauehe. E dadaulia adu gi di goe maa goe ga libaliba.


\par }{\PP \VS{2}Goe gi madagu i di hagawelewele o di king, be do madagu i di hagawelewele o di laion. Maa goe gaa hai a mee gi hagawelewele, le e bida mademade goe.


\par }{\PP \VS{3}Tangada dadaulia e mee di daamada nia lagamaaloo. Di mee dela e kaedahi e humalia gi haga paa gi daha mo nia lagamaaloo.


\par }{\PP \VS{4}Taane dogi hadagee ma ga hagatoo di haga maluu dana hadagee i di madagoaa donu e haga maluu ai, geia ana meegai e hadi ai.


\par }{\PP \VS{5}Nia hagabaubau o tangada le e hai gadoo be nia wai i lodo di monowai geli llala. Malaa, tangada hua dela dono kabemee i golo, ia e mee dana huai ana wai.


\par }{\PP \VS{6}Nia daangada dogologo e helehelekai bolo ginaadou le e humalia ge manawa dahi, malaa, ma koai e mee di gidee tangada dela e humalia ge manawa dahi?


\par }{\PP \VS{7}Nia damagiigi le e humalia ang gi ginaadou, maa di nadau damana le e helekai donu ge e hai nia mee ala e donu.


\par }{\PP \VS{8}Di king e noho i dono lohongo gabunga, e modongoohia di huaidu i di madagoaa mee ga gidee di huaidu.


\par }{\PP \VS{9}E hai behee? Ma iai tangada i golo e mee di helekai bolo ia ono hala ai, ono hala la guu kili gi daha?


\par }{\PP \VS{10}Dimaadua hagalee hiihai gi nia daangada ala e hai hegau gi nia mee pauna mee mo nia hagatau mee hai gee.


\par }{\PP \VS{11}Nia dama hogi e haga modongoohia aga ginaadou mai i nadau mee ala e hai. Goe e mee di iloo be digaula e donu ge humalia.


\par }{\PP \VS{12}Dimaadua gu gaamai tadau golomada e mmada ai, mo tadau dalinga e hagalongo ai.


\par }{\PP \VS{13}Maa goe gaa dugu do madagoaa e hai di madagoaa e kiikii, goe ga hagaloale. Hagadaadaamee ina goe, gei au meegai la gaa logo.


\par }{\PP \VS{14}Tangada hui goloo e leelee logo i nia madagoaa huogodoo bolo di hui le e hui ngadaa, gei mee gaa hana ga leelee hagaamu dono wiini dela ne kae.


\par }{\PP \VS{15}Maa goe e iloo dau mee dela e helekai ai, goe dau mee i golo dela e koia e maluagina i nia goolo be nia hadu hagalabagau.


\par }{\PP \VS{16}Tangada dadaulia dela e hagababa bolo ia gaa hui laa di boibana o tangada mai i daha, la ne belee daahi ana goloo e hai ai di haga modongoohia di hui.


\par }{\PP \VS{17}Au mee ala ne kae kooe i di ala hai gee, e mee hua di kala adu gi di goe be nia meegai kala, malaa, nomuli gei di maa gaa hai be di ngudu hontula gelegele.


\par }{\PP \VS{18}Hai mee gi nia helekai hagamaamaa humalia, gei goe ga humalia adu. Hudee hana gi tauwa laa daha mo di haganohonoho i mua.


\par }{\PP \VS{19}Tamu dangada e deemee di hagammuni. Hagaligaliga i daha mo nia daangada ala e leelee logo.


\par }{\PP \VS{20}Maa goe ga hagahuaidu o maadua, do mouli ga gila mai be di malama made i lodo di bouli.


\par }{\PP \VS{21}Di haingoohia di gidee o maluagina, e haga dulii mai o humalia.


\par }{\PP \VS{22}Hudee hagamaanadu bolo e hui gi muli di mee ne hai hala. Hagadonu ina Dimaadua, gei Mee gaa hai di maa gi hai donu.


\par }{\PP \VS{23}Dimaadua hagalee hiihai gi digau ala e hai hegau gi nia mee pauna mee mo nia mee hagatau mee ala e hai gee.


\par }{\PP \VS{24}Ma go Dimaadua dela ne hagadebene tadau ala. Dehee di hai o tangada e iloo di ala o dono mouli?


\par }{\PP \VS{25}Hagabaubau gii donu i mua di hagababa dau tigidaumaha ang gi Dimaadua. Maa deeai, nomuli gei goe e mee hua di lodo huaidu i au hagababa ne hai.


\par }{\PP \VS{26}Di king kabemee e iloo ma koai dela e hai hala, e hagaduadua a mee i dono dee dumaalia.


\par }{\PP \VS{27}Dimaadua ne gaamai tadau hagamaanadu mo di iloo. Gidaadou e deemee di pala hagammuni i gidaadou.


\par }{\PP \VS{28}Di king le e kae dono lohongo king i di madagoaa ono mogobuna dagi le e hai donu, e donu gei e humalia ang gi nia daangada huogodoo.


\par }{\PP \VS{29}Gidaadou e hagaamu di maaloo o nia dama daane mo nia dama ahina, e hagalaamua nia hinaa o digau mmaadua.


\par }{\PP \VS{30}Hunu madagoaa gidaadou e kae di hagammaemmae gii mee gidaadou di huli tadau hangahaihai.




\par }\Chap{21}{\PP \VerseOne{1}Dimaadua e dagi di hagamamaanadu o di king, e dagi ngoohia be dana hai dela e dagi di mmidi di monowai.


\par }{\PP \VS{2}Goe e hagamamaanadu bolo au mee huogodoo ala e hai le e hai donu, malaa, gi langahia bolo Dimaadua e hagi aga o hiihai.


\par }{\PP \VS{3}Heia di mee donu e humalia, dela di mee e haga tenetene Dimaadua laa hongo di gaamai gi Mee nia wanga dehuia.


\par }{\PP \VS{4}Digau huaidu e dagi go nadau bida hagaamu mo nadau bida hagalaamua ginaadou. Deenei la di hala.


\par }{\PP \VS{5}Haganohonoho ina maalia i mua goe ma gaa hai au mee, gei goe ga logowaahee au mee. Maa goe ga hai hegau hagalimalima, goe ga dee dohu au mee i nia madagoaa huogodoo.


\par }{\PP \VS{6}O maluagina mai i do haihai hala, e odi gi daha ngoohia, malaa hagalee i mua nia maluagina aalaa gaa dagi goe gi lodo di ngudu o di made.


\par }{\PP \VS{7}Digau huaidu e hagaduadua go nadau huaidu ne hai. Digaula hagalee hiihai e hai nia mee donu.


\par }{\PP \VS{8}Digau hala e taele di ala bigabiga, digau donu e hai go nia mee donu.


\par }{\PP \VS{9}Di noho i tua di hale la koia e humalia i di noho i lodo di hale i baahi di ahina hai lodo wou leelee logo.


\par }{\PP \VS{10}Digau huaidu le e hiigai gi nia mee huaidu i nia madagoaa huogodoo, digaula hagalee aloho i dahi dangada.


\par }{\PP \VS{11}Tangada dadaulia hogi e kabe ana hagamaanadu mai di hagaduadua o tangada dela e bida hagaamu ia. Tangada kabemee e kabe ana mee mai di aago.


\par }{\PP \VS{12}God hua e dahi dela e donu, e iloo nia mee ala e hai i lodo nia hale o digau huaidu, gei Mee ga hagahuaidu digaula.


\par }{\PP \VS{13}Maa goe ga hagalee hiihai e hagalongo gi nia dangidangi o digau hagaloale, o dangidangi donu ang gi di hagamaamaa la ga hagalee longono labelaa.


\par }{\PP \VS{14}Maa dahi dangada ga hagawelewele adu gi di goe, di kisakis hagammuni gi mee le e hagamanawa lamalia a mee.


\par }{\PP \VS{15}I di lawa o di haga donudonu, nia daangada humalia le e tenetene, gei digau huaidu nadau hagadagadagagee ai.


\par }{\PP \VS{16}Di made le e talitali nia daangada ala e hula gi daha mo di hagamaanadu humalia.


\par }{\PP \VS{17}Maa goe e hiihai giibeni gi o goloo hui ngadaa, nia waini, mo nia meegai kala e hagalee loo e hai goe gi maluagina.


\par }{\PP \VS{18}Digau huaidu gaa bida hagaduadua ginaadou gi di hagaduadua dela e hiihai ginai bolo e hagaduadua nia daangada humalia.


\par }{\PP \VS{19}Di noho i lodo di anggowaa la koia e humalia i di noho i baahi doo lodo wou leelee logo.


\par }{\PP \VS{20}Nia daangada kabemee e mouli maluagina haingoohia, gei digau dadaulia e hagauwwou nadau bahihadu, e limalima hua di kili gi daha nadau bahihadu i di madagoaa hua ne kumi nia maa.


\par }{\PP \VS{21}Manawa dumaalia ge helekai donu, gei goe ga mouli di mouli waalooloo. Digau ala i golo ga hagalaamua goe, ga benebene goe hagahumalia.


\par }{\PP \VS{22}Tagi hai dauwa la iai dono kabemee e mee di hagamagedaa di waahale dela e duuli go nia daangada maaloo, e oho gi daha nia abaaba ala e hagadagadagagee ginai digaula.


\par }{\PP \VS{23}Pula i nia mee ala e helekai iei goe, maa goe hagalee hiihai gii tale gi nia haingadaa.


\par }{\PP \VS{24}Hagia mai tangada bida hagaamu ia, gei au ga hagi adu tangada bida hagalaamua ia, e hagapuu gi ono hagahumalia, mo e dehei eia nia daangada.


\par }{\PP \VS{25}Nia daangada hagatoo ala hagalee hiihai e ngalua, e bida daaligi ginaadou,

\VS{26}nadau mee huogodoo e hai, le e hagabaubau hua ma ni aha ala e hiihai e hai mee ginai. Gei digau ala e hai hegau donu, e mee di wanga i di manawa dumaalia.


\par }{\PP \VS{27}Dimaadua e de hiihai gi digau huaidu ma gaa hai nadau tigidaumaha mai i nadau maanadu huaidu.


\par }{\PP \VS{28}Di hagamodongoohia aga o tangada kai tilikai le e hagalee hagadonu go tangada, gei nnelekai o tangada hagamaanadu hagatau le e hagalongo ginai.


\par }{\PP \VS{29}Digau hai hegau donu le e modongoohia ang gi ginaadou bolo ginaadou la digau humalia, gei digau huaidu le e hagi aga bolo ginaadou le e mee, e iloo, gei digaula le e de mee, e de iloo mai hua i lodo.


\par }{\PP \VS{30}Di kabemee o tuaidina, di madamada mo di iloo, nia mee aanei la hagalee ono hagamaamaa ai, maa Dimaadua e hai baahi adu.


\par }{\PP \VS{31}Goe e mee di hagatogomaalia au hoodo e hula gi tauwa, malaa, ma go Dimaadua dela e gowadu di aali.




\par }\Chap{22}{\PP \VerseOne{1}Maa goe bolo goe e hilihili i mehanga di ingoo humalia mo nia maluagina, goe hilihilia di ingoo humalia.


\par }{\PP \VS{2}Digau maluagina mo digau hagaloale le e hai hua be di mee e dahi, idimaa, Dimaadua ne hai digaula huogodoo.


\par }{\PP \VS{3}Digau ala e iloo di haga maanadu, le e gidee di haingadaa ma gaa tale ang gi ginaadou, gei ginaadou e haga paa gi daha. Gei ogo tangada dela ono hagamaanadu ai, ia e haele hua hagahuudonu gi lodo di haingadaa deelaa, ga maanadu laa nomuli bolo ia gu ihala.


\par }{\PP \VS{4}Hagalongo gi Dimaadua, mo di hila gi lala, gei goe ga maluagina, nia daangada ga hagalaamua goe, gei goe ga mouli waalooloo.


\par }{\PP \VS{5}Maa goe e aloho i do mouli, goe hagapaa gi daha mo di ala o digau huaidu ala e hagamada belee kumi goe.


\par }{\PP \VS{6}Aago ina tamagiigi gi di hai o dono mouli, gei mee ga langahia eia i lodo di waalooloo o dono mouli.


\par }{\PP \VS{7}Digau hagaloale la nia hege ni digau maluagina. Kae au bahihadu boibana, gei goe gaa hai di hege ni tangada ana bahihadu.


\par }{\PP \VS{8}Maa goe gaa dogi nia hagadili ni tee donu, nia lauwa llauehe ga kila aga, gei dau hagaduadua digau i golo la ga hagalee.


\par }{\PP \VS{9}Manawa dumaalia, haangai ina digau hagaloale, gei goe ga hai mee gi di maluagina.


\par }{\PP \VS{10}Diagia tangada bida hagalaamua ia, gei nia lagamaaloo, heheebagi, mo di haga balumee dangada la ga hagalee.


\par }{\PP \VS{11}Maa goe e aloho i di manawa madammaa mo tumaalia o au agoago, di king la gaa hai do ehoo.


\par }{\PP \VS{12}Dimaadua e daumada, e daahi di tonu mai dana haga dee gila nnelekai digau kai tilikai.


\par }{\PP \VS{13}Digau hagatoo le e noho i lodo nadau hale. Digaula e helekai bolo maa nei bolo ginaadou ga ulu gi di malaelae, ginaadou gaa gai go nia laion.


\par }{\PP \VS{14}Di mouli be di manu la di mee helehele dangada. Ma e kumi digau ala e hagawelewele ginai Dimaadua.


\par }{\PP \VS{15}Nia dama le e haihai hua go nadau balu dadaagala, nia mee ala ne hagamaanadu ai, gei di paa le e aago digaula gi hagalongo.


\par }{\PP \VS{16}Maa goe gaa hai au kisakis gi digau maluagina be e hagaduadua digau hagaloale gi haga maluagina ina goe, goe modo goe gaa hai tangada hagaloale.


\par }{\SH Nnelekai kabemee motolu
\par }
{\PP \VS{17}Hagalongo gei au ga aago adu nnelekai digau kabemee. Hagamaumau ina nadau agoago,

\VS{18}gei goe ga manawa lamalia maa goe ga hagamaumau nia maa gi iloo gi lodo do libogo.

\VS{19}Au e hiihai goe gi hagadagadagagee gi Dimaadua, dela tadinga au ga hagi adu nia maa dolomeenei.

\VS{20}Au guu hihi gi lala nnelekai motolu adu gi di goe. Nnelekai aanei e honu di kabemee mo di hagamaamaa,

\VS{21}ga aago adu di hai o di tonu. Do madagoaa ma gaa hana e halahala di maa, goe ga gaamai nnelekai ala e donu.


\par }{\SHB 1
\par }
{\PP \VS{22}Hudee kae ina nia haingadaa o digau hagaloale gi o haga haingoohia, idimaa ma kooe dela e mee. Hudee kae ina nia haingadaa o digau gu deemee di kae di hagamaamaa i lodo di gowaa hai gabunga gi o haga haingoohia.

\VS{23}Dimaadua ga huli mai i nadau baahi, ga hai baahi ang gi tangada dela e hai baahi ang gi digaula.


\par }{\SHB 2
\par }
{\PP \VS{24}Hudee hai hoo ang gi nia daangada ala e hagamadagudagu dangada, gei e hagawelewele ngoohia.

\VS{25}Goe e mee hua di kabe nadau hangahaihai, ga deemee iei goe di huli.


\par }{\SHB 3
\par }
{\PP \VS{26}Hudee hagababa bolo goe gaa hui laa di boibana o tuai dangada.

\VS{27}Maa goe ga deemee di hui di maa, digaula gaa kae hogi do hada kii.


\par }{\SHB 4
\par }
{\PP \VS{28}Hudee negenege di hagageinga gowaa dela ne haga noho go au gau mmaadua.


\par }{\SHB 5
\par }
{\PP \VS{29}Hagia mai dahi dangada ngalua humalia, gei au ga hagi adu gi di goe tangada dela e koia e humalia e tau ang gi di benebene di king.




\par }\Chap{23}{\SHB 6
\par }
{\PP \VerseOne{1}Do madagoaa ma gaa noho gi lala e miami dalia tangada hagalabagau, hagamaanadu ina be mee la koai.

\VS{2}Maa goe e hiihai huoloo gi nia meegai, hagakono ina.

\VS{3}Hudee hagagailaa gi nia meegai a maa ala e gowadu gi di goe. Holongo mee e mee hua di halahalau goe.


\par }{\SHB 7
\par }
{\PP \VS{4}Gi modongoohia e goe gi de duadua hua goe di hai goe gi maluagina.

\VS{5}Au bahihadu le e mee hua di odi i lodo tama madagoaa dulii loo, e limalima gadoo be di bahihadu ma gaa hai ono bakau, ga maangi gi daha mo goe be di ‘eagle’.


\par }{\SHB 8
\par }
{\PP \VS{6}Hudee geina nia meegai tangada dumaanga. Hudee hiihai gi ana meegai humalia.

\VS{7}Mee ga helekai, “Miami labelaa”, gei ana helekai hagalee hai be dono manawa. Dono hagabaubau le e hagamodongoohia hua ia.

\VS{8}Goe ga lualua au mee ne gai. Au helekai hagalaamua huogodoo ga hagauwwou.


\par }{\SHB 9
\par }
{\PP \VS{9}Hudee hagamada e leelee gi tangada dadaulia. Mee hagalee hiihai gi di kabemee o au helekai.


\par }{\SHB 10
\par }
{\PP \VS{10}Hudee negenege ina di hagageinga gowaa, be hudee kae ina nia gowaa o digau ala nadau maadua ai.

\VS{11}Dimaadua la go di nadau abaaba, ga huli mai i nadau baahi e hai baahi adu.


\par }{\SHB 11
\par }
{\PP \VS{12}Hagalongo gi do tintei, kabe ina au mee huogodoo ala e mee.


\par }{\SHB 12
\par }
{\PP \VS{13}Hudee dugua di aago nia dama. Di paa aago hagalee e daaligi digaula.

\VS{14}Di paa aago e mee hua di daahi nadau mouli gi daha mo di made.


\par }{\SHB 13
\par }
{\PP \VS{15}Dagu dama nei, maa goe ga kabemee, au ga tenetene huoloo.

\VS{16}Au e manawa hagaamu i dogu madagoaa ma ga longono eau goe e helehelekai nia helekai kabemee.


\par }{\SHB 14
\par }
{\PP \VS{17}Hudee manawa dubua i digau haihai huaidu. Heia do hagalabagau i Dimaadua gi dagi ina do mouli.

\VS{18}Maa goe gaa hai beenei, goe ga hai mee gi di mouli madamada maalia.


\par }{\SHB 15
\par }
{\PP \VS{19}Hagalongo mai dagu dama daane, hagamaanadu ina gii donu gi di ala dela e mouli iei goe.

\VS{20}Hudee buni anga gi digau gai dagaao, be digau ala e hagalugai.

\VS{21}Idimaa, digau libaliba mo digau hagalugai ga hagaloale. Maa deenei hua dau hai e miami gei e kii, goe ga limalima hua gaa gahu gi nia gahu popo.


\par }{\SHB 16
\par }
{\PP \VS{22}Hagalongo gi do damana. Goe e deemee di i golo laa daha mo mee. Heia dau di mee bolo mee gi do dinana dono madagoaa ma ga madua ai.


\par }{\PP \VS{23}Di tonu, kabemee, hagalongo, mo di hagamaanadu humalia, laa aanei nia mee iai ono maluagina ala belee hui kooe, gei nia maa le e hui ngadaa balua di hui kooe gi daha.


\par }{\PP \VS{24}Tamana o tangada dela e hangaahai donu le e tenetene huoloo. Goe e mee di hagalabagau dau dama kabemee, e hagadagadagagee ginai mo di hagaamu ana mee ala e hai.


\par }{\PP \VS{25}Heia do damana mo do dinana gii mee di hagaamu goe. Heia do dinana gi tenetene.


\par }{\SHB 17
\par }
{\PP \VS{26}Hagalongo mai gi modongoohia, dagu dama daane, ge daudalia dogu mouli nogo mouli iei au.

\VS{27}Nia ahina ala e huihui nadau huaidina, mo nia ahina ala e mouli be di mouli o di manu, aalaa go ginaadou e lahi goe gi di made.

\VS{28}Digaula e tali goe gadoo be digau gaiaa, digaula e hai nia daane dogologo gi manawa logo.


\par }{\SHB 18
\par }
{\PP \VS{29-30}Hagia mai tangada inu dagaao dela e hiihai bolo ia e hagamada e inu nia hagadilinga dagaao humalia e logo, gei au ga hagi adu gi di goe tangada lodo huaidu ge manawa gee, e hai baahi gi nia mee i nia madagoaa huogodoo. Nia golomada o maa e mmee agogo, gei ogo di gili o maa le e moholehole, dono hadinga ai.

\VS{31}Hudee dugua di waini gi hagamada ina goe, eimaha ma di waini le e mmee humalia ge e dabadaba i lodo di ibu, ge e inu ngoohia.

\VS{32}Luada hua dono daiaa, gei goe ga longono ia bolo goe ne hai be di mee ne kadi go di gihaa poisin.

\VS{33}Nia ada mee haga maehagi ga kila adu i mua o golomada, gei goe ga de iloo do hagabaubau mo do helekai gi madammaa.

\VS{34}Goe ga longono di mmae, e mmae gadoo be di mmae o do madagoaa dela ma ga hana iei goe i di moana, e magi moana, huduhudu go di wagabaalii ma ga hahaa gee.

\VS{35}Goe ga helekai boloo, “Au bolo au gu hagamaawa, gei au gu daaligi go tangada, gei au dela e de langahia eau. Au e aha dela e deemee di duu gi nua? Au e hiihai e inu labelaa.”




\par }\Chap{24}{\SHB 19
\par }
{\PP \VerseOne{1}Hudee manawa dubua i digau haihai di huaidu, hudee hagamada e hai hoo gi digaula.

\VS{2}Nadau mee ala e hagamaanadu la nia hagahuaidu. I nia madagoaa huogodoo digaula ma gaa huge nadau ngudu, tangada i golo e tale gi di haingadaa.


\par }{\SHB 20
\par }
{\PP \VS{3}Nia hale le e hau i hongo di hagamau o di iloo mo di modongoohia.

\VS{4}Nia goloo ala e maluagina ge madamada le e haga honu nia ruum ala iai di kabemee.


\par }{\SHB 21
\par }
{\PP \VS{5}Di kabemee le e koia e humalia i di maaloo, uaa, di kabemee le e koia e hagalabagau i di maaloo.

\VS{6}Idimaa, goodou gi hagataele ina gi humalia di godou ala dela e heebagi iei goodou i mua di godou hula gi tauwa. Maa goodou gaa kae nia helekai hagamaamaa gi mada logo, goodou koia ga mada maaloo i lodo tauwa.


\par }{\SHB 22
\par }
{\PP \VS{7}Nnelekai kabemee la koia e llala gi digau dadaulia di modongoohia. Nia mee hagalabagau ma ga helehelekai ai, digaula nadau helekai ai.


\par }{\SHB 23
\par }
{\PP \VS{8}Maa goe e haganohonoho di hai nia mee huaidu i nia madagoaa huogodoo, do mouli gi muli e gila mai goe tangada haihai di huaidu.

\VS{9}Di ingoo hua di hagamaanadu o tangada dadaulia la di hala. Nia daangada e de hiihai gi tangada ana mee ai dela hua ana hagabalumee digau ala i golo.


\par }{\SHB 24
\par }
{\PP \VS{10}Maa goe e bagege i lodo di haingadaa, e donu bolo goe tangada bagege.


\par }{\SHB 25
\par }
{\PP \VS{11}Hudee duugia di hagamaamaa tangada dela e lahi e daaligi gii made, gei mee digi hai dana mee hala.

\VS{12}Holongo goe e helekai bolo goe hagalee dau, gei God e iloo, e gabunga o hagamaanadu. Mee e daumada goe, Mee e iloo Ia. Mee gaa hui goe gi au mee ala e hai.


\par }{\SHB 26
\par }
{\PP \VS{13}Dagu dama nei, geina nia mee maangala lodo henua, ma e humalia gadoo be nia mee maangala mai di gowaa benebene mee maangala, e maangala i hongo do holole.

\VS{14}Goe gi modongoohia bolo di kabemee le e humalia adu gi do mouli. Hai mee gi di kabemee, gei goe ga hai mee gi di mouli madamada dela maalia.


\par }{\SHB 27
\par }
{\PP \VS{15}Hudee heia goe gii hai be digau huaidu ala e hagatogomaalia e gaiaa nia daangada mouli donu, be e kae gi daha nadau hale.

\VS{16}Ma e aha digau ala e donu e tingatinga haga hia, gei digaula e tuu aga labelaa gi nua i nia madagoaa huogodoo, gei nia lauwa llauehe e oho gi daha digau ala e haihai di huaidu.


\par }{\SH 28
\par }
{\PP \VS{17}Hudee manawa lamalia gi do hagadaumee dono madagoaa ma gaa tale gi di haingadaa, ge hudee tenetene dono madagoaa ma gaa doo gi lodo di huaidu.

\VS{18}Dimaadua ga iloo Ia do madagoaa dela ma ga manawa beenei, ge Ia ga de hiihai, ga hagalee hagaduadua do hagadaumee.


\par }{\SH 29
\par }
{\PP \VS{19}Hudee heia nia daangada ala e hai di huaidu gii hai goe gi manawa gee. Hudee dubua gi digaula.

\VS{20}Tangada e hai di huaidu, la deai dono hagadagadagagee gi dono mouli ai. Mee ana mee e gana ginai ai.


\par }{\SHB 30
\par }
{\PP \VS{21}Dagu dama nei, hagalabagau ina Dimaadua mo di hagalaamua ina di king. Hudee buni anga gi digau ala e hai baahi ang gi meemaa.

\VS{22}Nia daangada ala e hai beelaa, e mee hua di hagahuaidu i lodo tama madagoaa dulii. E hai behee? Goe e de iloo di haga halauwa a God be di king dela e mee nau hai?!


\par }{\SH Nnelekai kabemee ala i golo
\par }
{\PP \VS{23}Nia daangada kabemee gu helekai labelaa nia mee aanei:

\par }{\PP E hagalee humalia ang gi tangada hai gabunga ma gaa dugu geegee nia daangada.

\VS{24}Maa digaula ga haga iloo bolo tangada ono hala ai le e hala, nia daangada huogodoo ga de hiihai ga hagahuaidu digaula.

\VS{25}Digau hai gabunga ala e hagaduadua digau hai hala, digaula ga maluagina ang gi ginaadou, ga hagalabagau go nia daangada.


\par }{\PP \VS{26}Di helekai donu gi di heeu la di hagamodongoohia o di hagadau ihoo donu.


\par }{\PP \VS{27}Hudee hauhia mo di haga noho ina doo hale, gaa dae loo gi dau gowaa gu togomaalia, gei goe gu modongoohia bolo goe e mee di kae do mouli mai di gowaa deelaa.


\par }{\PP \VS{28}Hudee hagadootonu kai tilikai balumee i digau ala i golo, be helekai halahalau i digaula.

\VS{29}Hudee helekai boloo, “Au gaa hai gi digaula di mee digaula ne hai mai! Au gaa hai au gi tongaadahi gi digaula!”


\par }{\PP \VS{30}Au gu haele laa lodo nia gowaa dogi laagau o tangada hagatoo dadaulia.

\VS{31}Nia maa guu honu waa geinga duduia, guu buni geinga lloo. Di abaaba duuli nia maa gu mooho gi lala.

\VS{32}Au ne gidee di mee deenei, gu hagamaanadu ai, gei au guu kabe dagu hagamaanadu mai di maa:

\VS{33}Hagagemu gii kii goe. Habinia oo lima, kii hagamolooloo.

\VS{34}Malaa i di madagoaa e kii iei goe, di hagaloale ga heebagi adu gadoo be tangada gaiaa.\XREF{*}{{\XO 24.34: }{\XT{Proverbs 6.10-11}}}




\par }\Chap{25}{\SH Nnelekai kabemee Solomon labelaa
\par }
{\PP \VerseOne{1}Aanei nia agoago podo labelaa a Solomon, ne hihi go digau hihi i di gowaa e noho ai King Hezekiah o Judah.


\par }{\PP \VS{2}Gidaadou e hagalaamua a God i ana mee ala e hagammuni. Gidaadou e hagalaamua nia king i nadau hagamodongoohia.


\par }{\PP \VS{3}Goe e de iloo nia mee di king e hagamaanadu; ana hagamaanadu e mogowaa loo i gidaadou, gadoo be tuutuu i nua o di langi be di llala o di moana.


\par }{\PP \VS{4}Daa ina di milimilia gi daha mo di silber, gei tangada hai silber e mee di hai di maa gi madamada.

\VS{5}Daa ina digau hagamaamaa huaidu gi daha mo di king, gei nia daangada la ga iloo di haihai donu o di king mo dono oobidi.


\par }{\PP \VS{6}Do madagoaa ma gaa duu i mua di king, hudee heia a mee gi hagaamu goe, hudee halahalau ina a mee bolo goe tangada hagalabagau.

\VS{7}Ma koia e humalia maa goe gaa gahi gii noho i di lohongo nonua, i di mee dela ma gaa hai bolo gi wanga ina do lohongo gi tei dangada mada hagalabagau.\XREF{*}{{\XO 25.7: }{\XT{Luke 14.8-10}}}


\par }{\PP \VS{8}Hudee limalima di hana gi di gowaa hai gabunga i di gili dau mee ne gidee goe. Maa dahi dangada hagadootonu i golo ga hagamodongoohia aga bolo goe e ihala, gei goe gaa hai dau aha?


\par }{\PP \VS{9}Maa goe mo tangada e noho i doo baahi hagalee donu i gulu mehanga, hudee hagi anga gi nia daangada nia mee ala e de iloo digaula,

\VS{10}gi de iloo nia daangada bolo goe e deemee di hagammuni nia mee de iloo, gaa hai goe gi langaadia, ga haga balumee go nia daangada i nia madagoaa huogodoo.


\par }{\PP \VS{11}Di hagamaanadu dela gu haga modongoohia madammaa, le e hai gadoo be di ada ne hai gi nia goolo ne wanga gi lodo silber.


\par }{\PP \VS{12}Di haga iloo hagalliga mai tangada wouwou gi tangada dela e hiihai e hagalongo, la koia e maluagina i nia hau goolo be nia hadu hagalabagau ala ne hai gi nia goolo madammaa.


\par }{\PP \VS{13}Tangada hagau dela e hagadagadagagee ginai le e haga manawa lamalia tangada dela e hagau a mee, gadoo be nia wai magalillili e haga manawa lamalia tangada i lodo di welengina o di madagoaa hagi huwa laagau.


\par }{\PP \VS{14}Nia daangada ala e hagababa gi nia mee ala hagalee wanga go ginaadou, le e hai gadoo be di madangi mo nia gololangi ala hagalee uwauwa.


\par }{\PP \VS{15}Nnelekai baba ala e hai tangada gi hiihai gi do hiihai, e mee hua di oho gi daha di hai baahi e koia e maaloo, ge e mee hogi di haga manawa baba di hiihai o nia dagi.


\par }{\PP \VS{16}Hudee geina nia mee maangala lodo henua gii logo laa hongo nia meegai ala e tau adu gi di goe. Logowaahee meegai e hai goe gi lualua.

\VS{17}Hudee tataanga gii logo do hanahana hagahidihidi gi digau ala e noho i doo baahi: digaula gaa buhi ga hagawelewele adu gi di goe.


\par }{\PP \VS{18}Di hagahuaidu tangada i di ala hai gee le e hagalliga huoloo be tulumanu dauwa, nia goloo heebagi, be di amu maalei gaa.


\par }{\PP \VS{19}Di hagadagadagagee gi tangada dela hagalee hagadagadagagee ginai i di madagoaa haingadaa, le e hai gadoo be tangada ono niha ai e mama ana meegai, be e hai be tangada e haele habehabe.


\par }{\PP \VS{20}Di daahili gi tangada lodo huaidu le e hai be di daa gi daha di gahu i di laangi magalillili, be e hai be di hunuhunu di magibala gi nia toolo.


\par }{\PP \VS{21}Maa do hagadaumee le e hiigai, haangai ina a mee. Maa do hagadaumee le e hieinu, haga inu mia a mee.

\VS{22}Goe gaa hai a mee gi langaadia huoloo, gei Dimaadua ga gowadu gi di goe do hagahumalia.\XREF{*}{{\XO 25.22: }{\XT{Romans 12.20}}}


\par }{\PP \VS{23}Di tamu dangada e hidi ai di hagawelewele gadoo be di madangi o ngeia dela e gaamai dana uwa.


\par }{\PP \VS{24}Di noho i tua di hale la koia e humalia i di noho i lodo di hale dalia di ahina hai lodo wou leelee logo.


\par }{\PP \VS{25}Di hagalongo gi nia longo humalia mai tenua mogowaa, le e hai gadoo be di inu nia wai magalillili do madagoaa ma ga hieinu welengina.


\par }{\PP \VS{26}Tangada humalia dela e dugu ia gi tangada huaidu, le e hagamilimilia dono mouli gadoo be nia wai uwa aga dogolia, be di monowai poisin.


\par }{\PP \VS{27}Logowaahee nia mee maangala lodo henua le e huaidu adu gi di goe, dela gadoo di halahala gi logowaahee nia hagaamu hagalaamua.


\par }{\PP \VS{28}Maa goe e deemee di benebene do hagawelewele, goe gu deai do hagamaamaa ai, gadoo be di waahale ono abaaba ai, e mahuge hua gi tauwa.




\par }\Chap{26}{\PP \VerseOne{1}Di hagalaamua tangada dadaulia la gu hagalee donu, e dee tau gadoo be nia ‘snow’ i lodo di madagoaa mahanahana, be di uwa e doo i di madagoaa hagi huwa laagau.


\par }{\PP \VS{2}Nia hagahuaidu e deemee di hagammae goe maa goe hagalee tau anga. Nia maa e hai gadoo be nia manu mamaangi ala e mmaangi laa laa gei hagalee tanga gi nua.


\par }{\PP \VS{3}Goe e hai gi hagamaawa di hoodo, goe e hai gi wanga di baalanga gi lodo di ngudu di ‘donkey’, gadoo be goe dela e hai gi hagamaawa tangada dadaulia.


\par }{\PP \VS{4}Maa goe ga helekai gi di balu heeu, goe guu hai be di balu dangada dela ne heeu dana heeu.


\par }{\PP \VS{5}Di helekai balu helekai gi di balu heeu, gei tangada dela ne hai dana balu heeu la ga iloo bolo ia le e hagalee kabemee be dana hagamaanadu.


\par }{\PP \VS{6}Maa nei bolo goe ga hagau tangada dadaulia gi kae ina dau lede, e humalia maa goe gaa tuu gi daha oo wae donu, goe e halahala hua nia haingadaa.


\par }{\PP \VS{7}Tangada dadaulia e deemee loo di hai hegau gi nia helekai podo, gadoo be tangada deemee di heehee e deemee loo di hai hegau gi ono wae!


\par }{\PP \VS{8}Di hagaamu tangada dadaulia le e hai gadoo be di nnoo di hadu puu gi dono hagabaeha.


\par }{\PP \VS{9}Tangada dadaulia ma ga hai hegau gi nia helekai kabemee le e hai gadoo be tangada libaliba ma ga hudihudi nia mee duduia i dono lima.


\par }{\PP \VS{10}Tangada haga ngalua dangada ma ga haga ngalua hua dana dangada dadaulia dela e haele laa laa, le e hagammaemmae hua digau huogodoo ala i golo.


\par }{\PP \VS{11}Tangada dadaulia dela e taanga ana mee dadaulia, le e hai gadoo be di paana dela e hana gi muli gi ono lualua.


\par }{\PP \VS{12}Tangada kaedahi dadaulia la koia e humalia i tangada dela e hagamaanadu bolo ia tangada kabemee gei mee hagalee kabemee.


\par }{\PP \VS{13}Tangada hagatoo le e aha dela hagalee ulu gi daha mo dono hale? Ma di aha dela e madagu iei mee? Nia laion?


\par }{\PP \VS{14}Tangada hagatoo le e hulihuli hua i hongo dono moenge, mee e deemee di hana gi mogowaa, gadoo be di bontai dela e hugehuge gi nia hinsis.


\par }{\PP \VS{15}Hunu daangada e hagatoo di wanga nadau meegai gi lodo nadau ngudu.


\par }{\PP \VS{16}Tangada dadaulia e hagamaanadu bolo ia la koia e kabemee i nia daane dogohidu ala e mee di hagamaanadu nnadinga o nadau hagabaubau.


\par }{\PP \VS{17}Di daadaamee gi di lagamaaloo dela hagalee dau adu gi di goe, le e hai gadoo be di hana i hongo di ala mo di kumi talinga o di paana.


\par }{\PP \VS{18-19}Tangada ma ga halahalau tangada, gaa lawa gaa hai bolo ia e hai hua ana daagala, le e hai gadoo be tangada dadaulia dela e hai ana dadaagala gi nia goloo dauwa hagalliga.


\par }{\PP \VS{20}Ma nia dohomu ai, di ahi la gaa made. Di tamu dangada la ga hagalee, di heheebagi la ga hagalee.


\par }{\PP \VS{21}Nia malala e daahi di ulaula di ahi gii gaa, nia dohomu e haga ula di ahi, e hai gadoo be digau haga hinihini dangada e daahi nia lagamaaloo gi i golo.


\par }{\PP \VS{22}Tamu dangada le e kala! Gidaadou e hiihai e holo di maa!


\par }{\PP \VS{23}Nnelekai tilikai ala e hagammuni do hagamaanadu donu, le e hai gadoo be di humu madamada e hii di baalanga hui ngoohia ne hai gi nia gelegele dogolia.


\par }{\PP \VS{24}Tangada dela e mouli laa daha mo ana helekai le e hagammuni dono dee hiihai i tua o ana helekai haga hiihai.

\VS{25}Ana helekai e hagalongo ginai le e haga humalia, gei goe hudee hagadonu ina a mee, idimaa dono manawa le e honutulu dono hagadugina.

\VS{26}Mee e mee di hagammuni dono hagadugina, gei nia daangada huogodoo e gidee ana mee huaidu ala e hai.


\par }{\PP \VS{27}Nia daangada ala e hagatogomaalia nadau mee helehele dangada, digaula e bida kumi hua ginaadou. Nia daangada ala e haga doloo nia gelegele tenua, la gaa beehi modo ginaadou.


\par }{\PP \VS{28}Maa goe e de hiihai gi tangada gei goe ga hiihai e hagahuaidu a mee gi nia kai tilikai. Nnelekai balu hagaamu dangada la hagalee gaamai ana mee dela hua go di hagahuaidu.




\par }\Chap{27}{\PP \VerseOne{1}Hudee hagaamuina i nia mee o daiaa. Goe e de iloo be nia ma ni aha ala ma gaa hai daiaa.\XREF{*}{{\XO 27.1: }
{\XT{James 4.13-16}}}


\par }{\PP \VS{2}Hudee bida hagaamuina goe. Heia nia daangada ala i golo mo digau ala e de iloo ginaadou goe, gi hagaamuina goe.


\par }{\PP \VS{3}Taamaha o nia hadu mo nia gelegele la hagalee tau loo gi di haingadaa o tangada dadaulia ma ga haga gila aga.


\par }{\PP \VS{4}Di hagawelewele le e haga mmaemmae, ge e hiihai e oho, gei di hagawelewele e hagalee tau loo gi di dubua.


\par }{\PP \VS{5}Koia e humalia maa goe ga haga donu haga madammaa nia hai hala o tangada. Koia e humalia i mee ma ga hagamaanadu bolo goe hagalee hila ang gi deia.


\par }{\PP \VS{6}Do ehoo e humalia hua, ma e aha maa mee ga hagahuaidu oo lodo. Gei do hagadaumee ma ga daabudi goe, pula i di goe!


\par }{\PP \VS{7}Maa goe ga maaluu, goe hagalee hiihai gi nia meegai maangala, gei goe ma ga hiigai, nia meegai mmala e kala be nia meegai maangala.


\par }{\PP \VS{8}Tangada dela e mogowaa i dono hale, le e hai gadoo be di manu dela e mogowaa i dono waehongo.


\par }{\PP \VS{9}Di lolo kala mo nia ‘incense’ hagakala e haga manawa tenetene goe, malaa, nia haingadaa e oho gi daha di noho o di aumaalia o do hagabaubau.


\par }{\PP \VS{10}Hudee haga de langahia ina o ehoo be nia hoo o do damana. Maa goe gaa tale gi di haingadaa, hudee halahala ina di hagamaamaa mai do duaahina. Tangada hoohoo mai e noho i doo baahi e mee di hagamaamaa goe laa hongo di hagamaamaa o do duaahina dela e mogowaa loo.


\par }{\PP \VS{11}Dagu dama nei, heia goe gi kabemee, gei au ga tenetene. Agu helekai hagahonu i golo, e mee di helekai ai gi digau ala e helekai hai baahi mai gi di au.


\par }{\PP \VS{12}Tangada hagabaubau ga gidee nia haingadaa e lloomoi, geia e hagapaa gi daha, gei tangada ono hagabaubau ai, e haele haga huudonu gi nia maa, nomuli ga tilikai hua laa.


\par }{\PP \VS{13}Tangada dadaulia dela e hagababa bolo ia gaa hui laa di boibana o tangada mai i daha, le e humalia e daa dana gowaa donu e hai ai di hui modongoohia.


\par }{\PP \VS{14}Di hagaaloho o ehoo hagaluada dela e hagalongoaa gi nua, le e hai gadoo be di haga huaidu halauwa digaula.


\par }{\PP \VS{15}Di ahina hai lodo wou leelee logo, le e hai gadoo be nia mada wai doodoo madaua i di laangi uwauwa.

\VS{16}Dehee dau hai e hai a mee gii noho dee muu? Goe gu hagamada e hai di madangi gii noho gi hagalee gono, be goe gu hagamada e daahi doo lima honutulu oel?


\par }{\PP \VS{17}Nia daangada e kabe mai baahi nia daangada, gadoo be tulumanu e olo dana hulumanu gii gaa.


\par }{\PP \VS{18}Benabena ina di laagau ‘fig’, gei goe ga miami nia huwa ‘fig’. Di hege dela e benebene dono dagi aamua la ga hagalaamua.


\par }{\PP \VS{19}Ma go o golomada donu ala e gidee goe i lodo di ada o nia wai, gei di maa go do mouli donu dela e gidee goe i lodo do hadu manawa.


\par }{\PP \VS{20}Nia hiihai o tangada le e hai gadoo be tenua o digau mmade: I nia madagoaa huogodoo ma e hiihai gi nia mee ala i golo.


\par }{\PP \VS{21}Di ahi e haga madammaa nia goolo mono silber. Nnangahaihai o tangada e mee di hagamodongoohia aga labelaa.


\par }{\PP \VS{22}Ma e aha maa goe e daaligi tangada dadaulia gi hagalaumae, gei goe e deemee di daa dono dadaulia gi daha mo mee.


\par }{\PP \VS{23}Benabena ina au siibi mo au kau hagahumalia gii dau hai dela e mee,

\VS{24}idimaa di maluagina hagalee noho mau. Nia henua llauehe hogi hagalee noho hua beelaa.

\VS{25}Goe gu haala gi daha nia geinga tolo, mo nia geinga i hongo nia gowaa nnoonua, gei di madagoaa hua deelaa, nia geinga tolo nomuli e tomo aga labelaa.

\VS{26}Goe e mee di hai au gahu mai nia gili siibi, goe e mee di hui dau gowaa gi nia bahihadu mai di huihui o hunu kuudi i au kuudi.

\VS{27}Nia kuudi ala i golo ga haangai goe mo do madahaanau mo au hege ahina gi nia milugu.




\par }\Chap{28}{\PP \VerseOne{1}Tangada huaidu e lele, ma e aha maa tangada e waluwalu a mee ai. Gei ogo tangada e donu le e manawa haga mataane be di laion.


\par }{\PP \VS{2}Di madagoaa tenua damana ma gaa hai di hala, nia dagi e koodai. Tenua damana dela e noho i lodo di maaloo la go tenua dela e dagi go tagi kabemee hagabaubau donu.


\par }{\PP \VS{3}Tagi dela e hagaduadua digau hagaloale, le e hai gadoo be di uwa dela e daaligi gi daha nia hagadili meegai.


\par }{\PP \VS{4}Maa goe hagalee hagalabagau nnaganoho, goe e dau gi baahi digau huaidu. Maa goe ga daudali nia maa, goe e hai baahi gi digau huaidu.


\par }{\PP \VS{5}Digau mouli huaidu e de iloo di tonu la di aha. Malaa, digau ala e halahala Dimaadua, ginaadou e modongoohia huoloo.


\par }{\PP \VS{6}Di hagaloale mo di mouli di tonu, la koia e humalia i di maluagina mo di mouli huaidu.


\par }{\PP \VS{7}Tama daane dela e daudali nnaganoho le e kabemee. Gei tama daane dela e hai hoo gi nia balu daangada le e haga manawa gee dono damana.


\par }{\PP \VS{8}Maa do maluagina ne gila mai i di wiini ne kae nia hagahumalia o nia daangada mai nadau dee dohu, o maluagina la gaa wanga gi tangada dela e manawa dumaalia gi digau hagaloale.


\par }{\PP \VS{9}Maa goe hagalee daudali nnaganoho, Dimaadua ga de hiihai e hagalongo gi dau hai dalodalo.


\par }{\PP \VS{10}Maa goe ga halahalau tangada e donu gi heia di mee huaidu, goe gaa doo gi lodo dau hele donu.

\par }{\PP Digau nadau ihala ai le e kae nadau hui.


\par }{\PP \VS{11}Digau maluagina e hagamaanadu i nia madagoaa huogodoo bolo ginaadou e kabemee, malaa, tangada hagaloale dela e iloo nia mouli o nia daangada, e iloo bolo digaula la hagalee kabemee.


\par }{\PP \VS{12}Di madagoaa nia daane humalia ma gaa dagi, nia daangada huogodoo e budu. Maa nia daane huaidu gaa dagi, nia daangada e pala hagammuni.


\par }{\PP \VS{13}Goe e hagalee haadanga lamalia i lodo do mouli maa goe e hagamada e hagammuni oo hala. Haagia oo hala, kilia nia maa gi daha, gei Dimaadua ga dumaalia adu.


\par }{\PP \VS{14}Daudalia Dimaadua i nia madagoaa huogodoo, gei goe ga maluagina. Maa goe e haga hamaaloo do manawa, goe ga huaidu adu gi di goe.


\par }{\PP \VS{15}Digau hagaloale nadau hagamaamaa ai mai baahi tagi huaidu. Mee e hagalliga be di laion hagawelewele, be di manu ‘bear’ hagamadagudagu dangada.


\par }{\PP \VS{16}Tagi dela e hagalee hagabaubau humalia la di tagi huaidu hagamuamua. Tagi dela e de hiihai gi di mouli huaidu le e dagi waalooloo beelaa.


\par }{\PP \VS{17}Tangada ne hala i dana daaligi tangada gii made, e geli hua dono luwa daalunga hagalimalima gi ono mahi. Hudee dugu ina a mee.


\par }{\PP \VS{18}Heia nia mee e donu, gei goe ga mouli. Maa goe e haihai hua go nia mee huaidu, goe ga hinga hua.


\par }{\PP \VS{19}Tangada ngalua hagamadabouli lodo henua e logowaahee ana meegai e gai. Nia daangada ala e hagauwwou nadau madagoaa ga hagaloale i nia madagoaa huogodoo.


\par }{\PP \VS{20}Nia daangada e donu ga mouli di mouli maluagina, di mouli tenetene. Malaa, maa goe e hiihai e hagalimalima gi maluagina, goe ga hagaduadua.


\par }{\PP \VS{21}Di dugu nia daangada geegee le e hai gee. Malaa, hunu gau hai gabunga ga hai hegau ihala gii kae nia hui hai gee, ma e aha maa nia hui halahalau le e lligi loo.


\par }{\PP \VS{22}Nia daangada dumaanga e hagalimalima gi maluagina ginaadou, gei digaula e de iloo di madagoaa di hagaloale ma ga dau mai ai.


\par }{\PP \VS{23}Heia tangada gii donu, nomuli gei mee ga danggee manawa hagaamu laa hongo nnelekai hagalaamua.


\par }{\PP \VS{24}Tangada e hai bolo e humalia hua ma ga gaiaa i ono maadua, tangada deelaa la hagalee humalia i tangada gaiaa donu.


\par }{\PP \VS{25}Manawa dumaanga le e gila mai nia haingadaa. E koia e humalia adu gi di goe maa goe ga gana gi Dimaadua.


\par }{\PP \VS{26}E dadaulia ma ga daudali o hagabaubau donu. Noho baba, daudalia nia agoago o digau kabemee.


\par }{\PP \VS{27}Wanga ina gi digau hagaloale, gei o hagahumalia huogodoo la gaa dohu. Maa goe gaa tai o golomada i digau hagaloale, nia halauwa e logo ga tale adu gi di goe.


\par }{\PP \VS{28}Nia daangada e pala hagammuni i di madagoaa nia dagi huaidu ma gaa dagi. Malaa, di madagoaa digaula ga hagalee dagi, digau e hai hegau donu gaa dagi labelaa.




\par }\Chap{29}{\PP \VerseOne{1}Maa goe hagalee hagalongo gi nia aago ala e hai adu gi di goe i nia madagoaa huogodoo, dahi laangi hua gei goe ga beehia ga deemee di hagahili.


\par }{\PP \VS{2}Hagia mai tagi hai hegau donu, gei au ga hagi adu nia daangada tenetene. Hagia mai tagi huaidu, gei au ga hagi adu nia daangada lodo huaidu.


\par }{\PP \VS{3}Maa goe e hiihai gi di kabemee, o maadua ga hagaamu goe.

\par }{\PP Ma tadaulia dela e hagauwwou nia bahihadu gi nia ahina ala e huihui nadau huaidina.


\par }{\PP \VS{4}Maa di king e hai hegau gi di tonu, dono henua la ga maaloo. Maa mee e hagamaanadu hua nia bahihadu, mee ga hagahuaidu dono henua.


\par }{\PP \VS{5}Maa goe ga balu hagalaamua o ehoo, goe ne haga togomaalia doo hele e kumi iei goe.


\par }{\PP \VS{6}Digau huaidu e kumi i lodo nadau hai hala, gei digau ala e hai hegau donu le e tenetene gei e noho baba.


\par }{\PP \VS{7}Tangada humalia e iloo nia donu o digau hagaloale, gei digau huaidu e deemee di modongoohia nia mee beenei.


\par }{\PP \VS{8}Nia daangada ala hagalee hagalabagau nia daangada le e mee di hai nia waahale hagatau gi hinihini gi de iloo nia mee. Digau kabemee e benebene nia mee gii noho i di aumaalia.


\par }{\PP \VS{9}Di madagoaa tangada hagamaanadu kabemee ga lahi tangada dadaulia gi di gowaa hai gabunga, tangada dadaulia le e gadagada hua, e hagalongoaa i lodo dono halahalau.


\par }{\PP \VS{10}Nia daangada ala e hiihai gi tadaaligi dangada la hagalee hiihai gi digau ala e donu, gei nia daangada hai hegau donu e benebene digau beenei.


\par }{\PP \VS{11}Digau dadaulia le e haga modongoohia aga nadau hagawelewele, gei digau kabemee e noho baba gei e hagakono nadau hagawelewele.


\par }{\PP \VS{12}Maa di tagi e hagalongo gi nia longo kai tilikai, ana daangada hai hegau oobidi hogi la gaa hai nia daangada kai tilikai.


\par }{\PP \VS{13}Tangada hagaloale mo tangada hagaduadua dangada e hai mee ngaadahi gi di mee deenei: Dimaadua ne wanga gi meemaa nau golomada e mmada ai.


\par }{\PP \VS{14}Maa di king gaa buni ga benebene nia donu o tangada hagaloale, mee gaa dagi waalooloo.


\par }{\PP \VS{15}Di haga donu mo di aago le e humalia ang gi nia dama. Maa digaula gaa hai hua go nadau hiihai, digaula gaa hai nadau dinana gi langaadia i ginaadou.


\par }{\PP \VS{16}Di madagoaa digau huaidu ma gaa dagi, nia hala e logo ga gila aga. Malaa, digau e hai hegau donu ga mouli ga gidee ginaadou di mmade o digau beelaa.


\par }{\PP \VS{17}Aago ina au dama, gei goe ga tenetene hagaamu digaula i nia madagoaa huogodoo. Digaula e deemee loo di hai goe gi langaadia.


\par }{\PP \VS{18}Tenua dela hagalee hai mee gi nia helekai a God, la tenua noho dee baba. Gei digau ala e daahi nnaganoho a Dimaadua le e maluagina!


\par }{\PP \VS{19}Maa goe e helekai hua gi nia hege, goe e deemee di hai digaula gii donu. Holongo digaula e mee di modongoohia au helekai, malaa, digaula hagalee hagalongo adu.


\par }{\PP \VS{20}Tangada kaedahi dadaulia la koia e humalia i tangada dela e helehelekai hua geia hagalee hagabaubau.


\par }{\PP \VS{21}Maa goe gaa wanga nia mee huogodoo ala e hiihai ginai au hege mai taamada di madagoaa nogo damagiigi ai ginaadou, dahi laangi hua gei digaula gaa kae au mee donu huogodoo.


\par }{\PP \VS{22}Nia daangada hagawelewele ngoohia e hidi mai nia lagamaaloo mo nia heebagi.


\par }{\PP \VS{23}Di bida hagalaamua e kae goe e doo gi lala. Maa goe e manawa hila gi lala, goe ga hagalabagau go nia daangada.


\par }{\PP \VS{24}Di hoo o tangada gaiaa la go dono hagadaumee kaedahi huaidu. Maa mee ga hagi aga di tonu i lodo di gowaa hai gabunga, mee e kae di hagaduadua, gei Dimaadua ga hagahuaidu a mee maa mee hagalee hagi aga di tonu.


\par }{\PP \VS{25}E hagalliga maa goe gaa kae nnelekai o digau ala e hagadadaumada goe, malaa, maa goe ga gana gi Dimaadua, goe guu tanga gi daha mo nia haingadaa.


\par }{\PP \VS{26}Nia daangada huogodoo e hiihai gi di manawa dumaalia o di nadau dagi, malaa, Dimaadua hua dela e mee di gowadu di tonu.


\par }{\PP \VS{27}Digau hai hegau donu le e de hiihai gi digau huaidu, gei digau huaidu le e de hiihai gi digau e hai hegau donu.




\par }\Chap{30}{\SH Nnelekai podo Agur
\par }
{\PP \VerseOne{1}Aanei la nia helekai hagalabagau a Agur, tama daane a Jakeh:

\par }{\Q “God la hagalee i dogu baahi,

\par }{\Q God la hagalee i dogu baahi,

\par }{\Q au gu deai dogu hagamaamaa ai.


\par }{\Q \VS{2}Au guu hai be di manu,

\par }{\Q gu hagalee hai be tangada,

\par }{\Q Au e hagalee modongoohia

\par }{\Q be di hai o nia daangada.


\par }{\Q \VS{3}Au digi kabee ina di kabemee,

\par }{\Q gei au e de iloo a God dela e dabuaahia.


\par }{\Q \VS{4}Ma tangada i golo gu iloo

\par }{\Q di kabemee o di langi?

\par }{\Q Ma tangada i golo guu kumi di madangi

\par }{\Q gi lodo dono lima?

\par }{\Q Be e hii ana wai gi lodo di mee gahu?

\par }{\Q Be e haga noho nia hagageinga o henuailala?

\par }{\Q Maa goe e iloo, tangada la koai?

\par }{\Q Dana dama la koai?


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{5}“God e daahi ana hagababa huogodoo

\par }{\Q ala e hai.

\par }{\Q Mee e hai be di abaaba ang gi digau huogodoo

\par }{\Q ala e halahala dono duuli.


\par }{\Q \VS{6}Maa goe ga helekai

\par }{\Q bolo Mee gu helekai dahi mee digi helekai ai,

\par }{\Q Mee gaa hai goe gii donu,

\par }{\Q ga hagamodongoohia adu

\par }{\Q bolo goe tangada kai tilikai.”


\par }{\SH Nnelekai podo labelaa
\par }
{\PP \VS{7}Meenei God, au e dangi adu gi dumaalia ina mai nia mee e lua i mua dogu made:

\VS{8}Daahia au gi daha mo nnelekai kai tilikai, heia au gi hagalee maluagina, ge gi hagalee hagaloale. Gaamai hua nia meegai ala e dohu mai.

\VS{9}Maa au gaa logo agu meegai, holongo au e helekai bolo au hagalee hiihai gi dahi mee mai doo baahi. Maa au ga hagaloale, holongo au ga gaiaa, ga haga balumee dogu God.


\par }{\PP \VS{10}Hudee leelee hagahuaidu nia hege gi nadau dagi. Goe ga hagahuaidu mo di hagaduadua maa goe gaa hai beelaa.


\par }{\PP \VS{11}Nia daangada i golo e hagahuaidu halauwa nadau damana, gei digaula hagalee haga maluagina nadau dinana.


\par }{\PP \VS{12}Nia daangada i golo e hagamaanadu bolo ginaadou e madammaa giagia, gei digaula e dogolia hua giibeni.


\par }{\PP \VS{13}Nia daangada i golo e hagamaanadu bolo ginaadou e humalia huoloo, uaa, e humalia behee go di nadau hagamaanadu bolo ginaadou e humalia!


\par }{\PP \VS{14}Hunu daangada e hai hagahuaidu digau hagaloale mo digau nadau mee ai. Deelaa di nadau hai e mouli ai.


\par }{\PP \VS{15}Tangada madamadau mee ana dama ahina dogolua, meemaa huogodoo e haga ingoo boloo, “Gaamai! Gaamai!”

\par }{\PP Nia mee e haa aanei le e deemee di hagahonu:


\par }{\Q \VS{16}- Tenua digau mmade.

\par }{\Q - Di ahina ana dama ai.

\par }{\Q - Tenua maangoo e hiihai gi di uwa.

\par }{\Q - Di ahi ulaula deemee di diinai.


\par }{\MM \VS{17}Maa goe e haga balumee do damana be e hagauwwou do dinana i di nau mmaadua, goe e humalia e wanga gi nia manu gi geina, be e wanga gi nia manu mamaangi lodo geinga gi kabe ina o golomada.


\par }{\PP \VS{18}Nia mee e haa aanei le e de modongoohia eau di iloo:


\par }{\Q \VS{19}- Di manu ‘eagle’ dela e maangi i di ahiaalangi.

\par }{\Q - Di gihaa lodo geinga dela e tolo i hongo di hadu.

\par }{\Q - Di wagabaalii dela e dele i di moana gi tenua.

\par }{\Q - Di hai o taane mo di ahina e aaloho i nau mehanga.


\par }{\MM \VS{20}Deenei di mouli hai be di manu o di ahina hai lodo dela e mouli hua i dono hiihai: Mee gaa hai di huaidu, ga gaugau, ga helekai boloo, “Au digi hai dagu mee hala!”


\par }{\PP \VS{21}Nia mee e haa aanei le e hai henuailala gi bolebole:


\par }{\Q \VS{22}- Di hege e hai di king.

\par }{\Q - Tangada dadaulia e hai mee

\par }{\Q gi nia meegai huogodoo ala e hiihai e gai.


\par }{\Q \VS{23}- Di ahina hai lodo hagalee aloho ai dono lodo.

\par }{\Q - Di hege ahina e kae di lohongo o dono dagi ahina.


\par }{\MM \VS{24}Nia manu e haa aanei i hongo henuailala ala e lligi gei e koia e kabemee:


\par }{\Q \VS{25}- Nia loada: digaula e paagege

\par }{\Q gei digaula e benebene nadau meegai

\par }{\Q i di madagoaa mahanahana.


\par }{\Q \VS{26}- Nia manu lodo hadu: digaula e paagege labelaa,

\par }{\Q gei digaula e hau nadau hale i lodo nia hadugalaa.


\par }{\Q \VS{27}- Nia manu geinga tolo ‘locust’: digaula nadau king ai,

\par }{\Q gei digaula e mmaanege haga madatau.


\par }{\Q \VS{28}- Nia manu mogo: goe e mee di daahi

\par }{\Q dau mogo e dahi i lodo doo lima,

\par }{\Q gei goe e gidee digaula i lodo nia hale king.


\par }{\MM \VS{29}Nia mee e haa aanei le e hagagoboina di mmada ginai i di nadau haele:


\par }{\Q \VS{30}- Nia laion, nia manu kaedahi maaloo

\par }{\Q gei hagalee mmaadagu i dahi manu.


\par }{\Q \VS{31}- Nia kuudi.

\par }{\Q - Nia deduu daane madamada.

\par }{\Q - Nia king i mua nadau daangada.


\par }{\MM \VS{32}Maa goe e tau gi tadaulia e bida hagalaamua goe mo di haganohonoho nia mee huaidu, dugu ina nia maa, gei goe gi hagabaubaulia!

\VS{33}Maa goe ga ununugi nia milugu, nia paadaa ga gila mai. Maa goe ga hagamaawa di uhi tangada, di uhi tangada le e dotodo. Maa goe gaa haga gila aga di hagawelewele, gei di hagahuaidu ga gila aga.




\par }\Chap{31}{\SH Nnelekai hagamaamaa ang gi di king
\par }
{\PP \VerseOne{1}Aanei la nia helekai hagalabagau tinana o King Lemuel e helekai gi mee:


\par }{\PP \VS{2}“Goe tama daane donu ni aagu, di haga honu o agu dangidangi. Ma di aha dela ga helekai iei au gi di goe?

\VS{3}Hudee hagauwwou ina oo mahi huogodoo gi di haihai huaidu mo nia ahina, hudee hagauwwou ina au bahihadu huogodoo gi nia ahina. Digaula la gu oho nia king.

\VS{4}Lemuel, hagalongo mai malaa. Nia king hagalee ne belee inu nia waini be hagalee hiihai gi nia dagaao.

\VS{5}Di madagoaa digaula ma ga libaliba, digaula e de langahia e ginaadou nia haganoho, e haga de langahia e ginaadou nia donu o nia daangada haingadaa.

\VS{6}Dagaao la anga hua gi digau ala e hagangaengae, be anga hua gi digau ala e lodo huaidu.

\VS{7}Dugu ina gi digaula gi libaliba e haga de langahia nadau hagaloale mo nadau lodo huaidu.


\par }{\PP \VS{8}“Helekai aga i di baahi o digau ala e deemee di helekai i ginaadou. Abaabalia nia donu o nia daangada huogodoo ala gu deai nadau hagamaamaa ai.

\VS{9}Helekai i nadau baahi, gabunga digaula gii donu. Abaabalia nia donu o digau hagaloale mo haingadaa.”


\par }{\SH Di lodo koia e humalia\FTNT{*}{{\FR 31.9: }{\FT{Nia gubu 31.10-21 le e hai nia gubu madalua maa lua, di gubu e dahi e daamada i di leder e dahi o di aiu Hebrew. Telekai Hebrew la nia leder e madalua maa lua. Tadinga o di mee deenei e haga modongoohia bolo nia gubu aanei e hagi anga nia mee hagalabagau dogomaalia i di hai o di lodo koia e humalia}}}
\par }
{\PP \VS{10}E haingadaa di gida di ahina dela e hagamadabouli! Mee koia e dahidamee i nia hadu hagalabagau madamada!


\par }{\PP \VS{11}Dono lodo e gana gi mee, gei mee e maluagina.


\par }{\PP \VS{12}Di ahina deelaa, le e benebene hagahumalia dono lodo i di waalooloo o dono mouli dela e mouli ai, deai di mee huaidu e tale gi mee ai.


\par }{\PP \VS{13}Di ahina deelaa le e daadaamee e llanga ana gahu gi nia huluhulu siibi, ge e llanga ana gahu lenge.


\par }{\PP \VS{14}Mee e gaamai ana meegai haga mogowaa gi di nau hale, e hai gadoo be nia wagabaalii dali goloo.


\par }{\PP \VS{15}Mee e ala hagaluada loo e hagatogomaalia ana meegai, e haangai digau dono hale mo di hagi anga ana hegau gi ana dama ahina hege.


\par }{\PP \VS{16}Mee ga gidee ia di gowaa, geia e hui di gowaa, e dogi dana hadagee waini gi ana bahihadu ala ne kumi koia i ana moomee ala ne hai.


\par }{\PP \VS{17}Mee tangada ngalua hagamadabouli, e noho mau dono ngalua maaloo.


\par }{\PP \VS{18}Mee e iloo ia nia dahidamee o nia mee huogodoo ala e hai koia, geia e ngalua gaa dae loo gi di boo loo.


\par }{\PP \VS{19}Mee e bida dui hua ono gahu donu gi ono lima.


\par }{\PP \VS{20}Mee e dumaalia ang gi nia daangada hagaloale, mo digau ala e haingadaa.


\par }{\PP \VS{21}Mee hagalee maanadu e logo i di madagoaa ma ga magalillili, idimaa, digau dono hale gu togomaalia nadau gahu mahanahana.


\par }{\PP \VS{22}Mee e dui ana gili moenge maluu, gei mee e ulu gi nia gahu madamada.


\par }{\PP \VS{23}Di lodo o maa tangada hagalabagau i di waahale deelaa, gei nia daangada dogologo e iloo ginaadou a mee.


\par }{\PP \VS{24}Mee e dui ana gahu mo di hai ana duu, e hui gi digau huihui mee.


\par }{\PP \VS{25}Mee e maaloo, ge e hagalaamua go nia daangada, gei mee hagalee madagu i nia mee ala ma ga kila aga maalia.


\par }{\PP \VS{26}Mee ga helekai, le e helekai balabala mo di kabemee.


\par }{\PP \VS{27}Mee e daadaamee i nia madagoaa huogodoo, e benebene digau dono hale.


\par }{\PP \VS{28}Nia dama a maa le e hagalaamua a mee, gei dono lodo le e hagaamu hogi a mee,

\VS{29}e helekai boloo, “Nia ahina dogologo la nia lodo humalia, gei goe le e kaedahi!”


\par }{\PP \VS{30}Di madanga la dono hadinga ai, di madamada le e maa gi daha, gei ogo di ahina dela e hagalaamua Dimaadua la gi hagaamuina.


\par }{\PP \VS{31}Haga laamua ina a mee gi ana mee huogodoo ala e hai. Nia daangada huogodoo belee hagalaamua a mee.


\par }